Επαναλαμβονόμενοι καύσωνες επικρατούν τον τελευταίο καιρό σε μεγάλο μέρος της Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης θέτοντας σε κίνδυνο την υγεία εκατομμυρίων πολιτών και δυσχαιρένοντας την καθημερινότητα των Ευρωπαίων.
Από τις πυρκαγιές που δημιουργούν επικίνδυνα μικροσωματίδια που ταξιδεύουν χιλιόμετρα μέχρι τον επιβαρυντικό συνδυασμό σκόνης, καύσωνα, καπνού και αστικής ρύπανσης, οι προκλήσεις που επιφέρει η κλιματική αλλαγή κλιμακώνονται.
Για την εμμονή της ζέστης στην Ευρώπη το Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων συζήτησε με τον δρ Ανδρέα Φλουρή, καθηγητή Φυσιολογίας και διευθυντή του Εργαστηρίου Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας FAME Lab του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
«Η κλιματική αλλαγή δεν είναι πλέον μια αφηρημένη συζήτηση για το περιβάλλον. Μπαίνει στο σπίτι, στο χωράφι, στο εργοτάξιο, στο σχολείο και στην επιχείρηση. Μειώνει την ικανότητα του ανθρώπου να εργάζεται με ασφάλεια, πιέζει την αγροτική παραγωγή και τα εισοδήματα, αυξάνει το κόστος ενέργειας, υγείας και ασφάλισης και δοκιμάζει υποδομές που σχεδιάστηκαν για ένα ηπιότερο κλίμα. Με απλά λόγια, η άνοδος της θερμοκρασίας μετατρέπεται σε απώλεια υγείας, χρόνου εργασίας και οικονομικής ασφάλειας». Αυτά, μεταξύ άλλων, αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Φλουρής, τονίζοντας πως η κλιματική αλλαγή δεν δοκιμάζει μόνο το άτομο, για να προσθέσει:
«Δοκιμάζει την κοινωνία ως σύνολο. Και το βάρος δεν κατανέμεται ισότιμα: οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά, οι άνθρωποι με χρόνια νοσήματα, οι εργαζόμενοι σε εξωτερικούς χώρους και τα νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα πλήττονται πρώτοι και περισσότερο».
Η Ευρώπη, σύμφωνα με τον ίδιο, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της αλλαγής, και συνεχίζει:
«Είναι η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος του πλανήτη και, κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, οι θερμοκρασίες της αυξάνονται με ρυθμό μεγαλύτερο από το διπλάσιο του παγκόσμιου μέσου όρου. Αυτό δεν σημαίνει μόνο θερμότερα καλοκαίρια. Σημαίνει συχνότερες και μεγαλύτερες περιόδους θερμικής καταπόνησης, θερμότερες νύχτες που δεν επιτρέπουν στο σώμα να ανακάμψει, μεγαλύτερες δυσκολίες στην διαχείριση του νερού, στην παραγωγή τροφίμων, στα δίκτυα ενέργειας και στις υπηρεσίες υγείας».
Και, δυστυχώς, η ζέστη τονίζει ο κ. Φλουρής στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, δεν έρχεται μόνη. Φανταστείτε το κλίμα σαν μια αλυσίδα, στην οποία κάθε κρίκος τραβά τον επόμενο, για να εξηγήσει:
«Η υψηλή θερμοκρασία κάνει την ατμόσφαιρα να “διψά”, αφαιρώντας υγρασία από το έδαφος και τη βλάστηση και, όταν συνδυάζεται με ξηρασία και ισχυρούς ανέμους, δημιουργεί τις ιδανικές συνθήκες για γρήγορη εξάπλωση πυρκαγιών. Στη συνέχεια, ο καπνός μεταφέρει λεπτά σωματίδια πολύ μακριά από το μέτωπο της φωτιάς, επιβαρύνοντας την καρδιά και τους πνεύμονες ανθρώπων που μπορεί να βρίσκονται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.
Αντίστοιχα, οι αμμοθύελλες και οι σκονοθύελλες γεννιούνται από ισχυρούς ανέμους πάνω από ξηρά και εκτεθειμένα εδάφη. Δεν προκαλείται κάθε επεισόδιο αφρικανικής σκόνης άμεσα από την κλιματική αλλαγή. Όμως η ξηρασία, η υποβάθμιση των εδαφών και οι μεταβολές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία αλλάζουν το υπόβαθρο μέσα στο οποίο αυτά τα επεισόδια εκδηλώνονται. Όταν, μάλιστα, η σκόνη συμπίπτει με καύσωνα, καπνό ή αστική ρύπανση, ο οργανισμός δεν αντιμετωπίζει έναν κίνδυνο αλλά πολλούς ταυτόχρονα». Για να καταλήξει τονίζοντας:
«Γι’ αυτό η απάντησή μας δεν μπορεί να περιορίζεται σε έκτακτες ανακοινώσεις κάθε φορά που έρχεται ένα ακραίο φαινόμενο. Χρειαζόμαστε έγκαιρες προειδοποιήσεις που συνδυάζουν θερμοκρασία, ποιότητα αέρα και κίνδυνο πυρκαγιάς, ανθεκτικές υποδομές, προστασία στην εργασία, ενίσχυση της δημόσιας υγείας και ουσιαστική μείωση των εκπομπών. Αν αντιμετωπίζουμε κάθε κίνδυνο χωριστά, θα βρισκόμαστε πάντα ένα βήμα πίσω. Η κλιματική ανθεκτικότητα αρχίζει όταν προστατεύουμε ταυτόχρονα τον άνθρωπο, το εισόδημα και την κοινωνική συνοχή».
Αυτή η επιταχυνόμενη υπερθέρμανση οφείλεται, εν μέρει, στη γεωγραφική θέση. Η Ευρώπη συνδέεται με την Αρκτική, τη μόνη άλλη περιοχή στον κόσμο που θερμαίνεται ακόμη πιο γρήγορα.
Σύμφωνα με δεδομένα της Υπηρεσίας Κλιματικής Αλλαγής Copernicus της ΕΕ, η μέση αύξηση της θερμοκρασίας γύρω από τον Βόρειο Πόλο έχει ήδη ξεπεράσει τους 3,3°C. Αυτό συμβαίνει εν μέρει επειδή ο σκοτεινός Αρκτικός Ωκεανός, που πλέον δεν καλύπτεται από πάγους, απορροφά περισσότερο ηλιακό φως σε σχέση με τον πάγο, ο οποίος το αντανακλά.
Αυτή η διαδικασία, γνωστή ως «φαινόμενο άλβεδο» (λευκαύγεια), επηρεάζει επίσης ολόκληρη την Ευρώπη. Περιοχές της ηπείρου που κάποτε ήταν παγωμένες όλο τον χρόνο ή μέχρι αργά το καλοκαίρι, όπως οι περιοχές των Άλπεων σε μεγάλο υψόμετρο, πλέον μένουν όλο και συχνότερα χωρίς χιόνι. Καθώς το πιο σκούρο έδαφος αντανακλά λιγότερη ηλιακή ακτινοβολία πίσω στο διάστημα, η υπερθέρμανση έχει επιταχυνθεί.
Μεταβολές στους ανέμους αλλάζουν τα καιρικά φαινόμενα
Οι επιστήμονες συνδέουν επίσης την υπερθέρμανση στην Ευρώπη με τις μετατοπίσεις των ανέμων του αεροχειμάρρου (jet stream), του ισχυρού ρεύματος αέρα σε μεγάλο υψόμετρο που πνέει προς την Ευρώπη από τα δυτικά. Αυτοί οι άνεμοι, που κάποτε ήταν σχετικά σταθεροί, έχουν επίσης διαταραχθεί από την κλιματική αλλαγή, οδηγώντας σε πιο ακραία καιρικά φαινόμενα που τείνουν να παρατείνονται.
Μια μελέτη του 2022, με επικεφαλής την Έφη Ρούση (τότε μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Πότσδαμ για την Έρευνα των Κλιματικών Επιπτώσεων στη Γερμανία), διαπίστωσε ότι έχουν αυξηθεί οι περίοδοι κατά τις οποίες ο αεροχείμαρρος διασπάται σε δύο κλάδους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα περισσότερους καύσωνες σε ολόκληρη την Ευρώπη — ιδιαίτερα στα δυτικά.
«Σε αυτή την περιοχή, η οποία συμπίπτει με την έξοδο των καταιγίδων που έρχονται από τον Βόρειο Ατλαντικό προς την Ευρώπη, τα καιρικά συστήματα κανονικά προέρχονται από τον Ατλαντικό και επομένως έχουν δροσιστική δράση», είχε δηλώσει τότε η κ. Ρούση. «Ωστόσο, όταν ο αεροχείμαρρος διασπάται στα δύο, τα καιρικά συστήματα εκτρέπονται προς τα βόρεια και έτσι μπορούν να αναπτυχθούν επίμονοι καύσωνες στη δυτική Ευρώπη».
Ο καθαρότερος αέρας… θερμαίνει τον πλανήτη
Παραδόξως, οι προσπάθειες για την αντιμετώπιση ενός άλλου περιβαλλοντικού προβλήματος φαίνεται να συνέβαλαν στην αύξηση της θερμοκρασίας στην Ευρώπη. Η έκθεση για την κατάσταση του κλίματος στην Ευρώπη το 2025 επεσήμανε ότι οι αυστηρότεροι κανονισμοί για την ποιότητα του αέρα από τη δεκαετία του 1980 και μετά μείωσαν την ατμοσφαιρική ρύπανση, αλλά τώρα ευθύνονται για τις υψηλότερες θερμοκρασίες.
Πριν τεθούν σε ισχύ οι κανόνες για τον καθαρό αέρα, τα μικροσκοπικά, ανακλαστικά σωματίδια θειικών και νιτρικών αλάτων από τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων και τις καμινάδες των εργοστασίων βοηθούσαν έμμεσα στην ψύξη της ηπείρου αντανακλώντας το ηλιακό φως, «αντισταθμίζοντας εν μέρει την υπερθέρμανση που προκαλείται από τα αυξημένα αέρια του θερμοκηπίου».
Οι κλιματολόγοι τόνισαν, ωστόσο, ότι αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να εγκαταλειφθούν οι προσπάθειες για τη μείωση των εκπομπών ρύπων.
Η ανάγκη να συγκρατηθεί η υπερθέρμανση στο ελάχιστο υπογραμμίστηκε σε νέα έκθεση που δημοσιεύθηκε από τον Παγκόσμιο Μετεωρολογικό Οργανισμό του ΟΗΕ και τη Μετεωρολογική Υπηρεσία του Ηνωμένου Βασιλείου (Met Office). Η μελέτη προβλέπει ότι οι μέσες παγκόσμιες θερμοκρασίες θα αγγίξουν επίπεδα ρεκόρ μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια, σημειώνοντας ότι είναι «πιθανό» ο πλανήτης να καταγράψει ένα νέο έτος-ρεκόρ υψηλών θερμοκρασιών πριν από το 2031.
«Το καθήκον που έχουμε μπροστά μας είναι σαφές», δήλωσε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, ζητώντας προσπάθειες για την ελαχιστοποίηση της ανόδου της θερμοκρασίας ώστε «να οικοδομήσουμε ένα ασφαλέστερο, δικαιότερο και πιο ανθεκτικό μέλλον για όλους».
Παράλληλα, ο ΟΗΕ ψήφισε υπέρ της συνέχισης της στήριξης για μια «ταχεία, δίκαιη και ισότιμη μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα». Στο μεταξύ, η ταχεία εξάπλωση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας από το 2000 έχει ήδη απομακρύνει τις τάσεις της υπερθέρμανσης από το χειρότερο δυνατό σενάριο.