Χριστίνα Κατωπόδη
Η ιδέα της έλξης προς περισσότερα από ένα φύλα δεν είναι σύγχρονο φαινόμενο. Σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς, η σεξουαλικότητα δεν αντιμετωπιζόταν ως σταθερή ή αυστηρά κατηγοριοποιημένη ταυτότητα με τον τρόπο που τη γνωρίζει η σύγχρονη Δύση. Οι επιθυμίες λειτουργούσαν μέσα σε κοινωνικά, τελετουργικά και ιεραρχικά πλαίσια, χωρίς να απαιτούν έναν ενιαίο ορισμό του “ποιος είναι” κάποιος. Στην αρχαία Ελλάδα, για παράδειγμα, οι σχέσεις μεταξύ ανδρών δεν αποκλείουν απαραίτητα μελλοντικές σχέσεις με γυναίκες, ενώ η έλξη εντασσόταν σε ένα σύστημα όπου ο ρόλος, η ηλικία και η κοινωνική θέση είχαν συχνά μεγαλύτερη σημασία από το φύλο του ερωτικού αντικειμένου.
Η γέννηση του όρου «bisexual» και η ανάγκη της ταξινόμησης
Η σύγχρονη έννοια της bisexual ταυτότητας αναδύεται πολύ αργότερα και δεν αποτελεί συνέχεια αυτών των μορφών σχέσης, αλλά προϊόν ενός βαθύτερου μετασχηματισμού στη δυτική σκέψη, της μετατόπισης από την επιθυμία ως πράξη στην επιθυμία ως χαρακτηριστικό της προσωπικότητας. Από τον 19ο αιώνα και μετά, με την ανάπτυξη της ψυχολογίας, της ιατρικής και της πρώιμης σεξολογίας, η σεξουαλικότητα παύει να αντιμετωπίζεται ως σύνολο πράξεων και αρχίζει να ορίζεται ως κάτι εσωτερικό, σχεδόν μόνιμο, που περιγράφει την ταυτότητα του υποκειμένου. Σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται και ο όρος “bisexual”, αρχικά στη βιολογία για οργανισμούς που φέρουν χαρακτηριστικά και των δύο φύλων. Η μεταφορά του στον άνθρωπο γίνεται σταδιακά, μέσα από την ανάγκη της επιστήμης να ταξινομήσει την επιθυμία σε καθαρές, διακριτές κατηγορίες.
Η σεξολογία του 19ου αιώνα και η αναζήτηση σταθερών κατηγοριών
Το επιστημονικό ενδιαφέρον της εποχής δεν είναι η κατανόηση της ρευστότητας αλλά η παραγωγή ορισμών. Η ψυχιατρική και η σεξολογία του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα επιχειρούν να οργανώσουν την ανθρώπινη επιθυμία σε σταθερούς τύπους, όπου κάθε μορφή απόκλισης αποκτά ερμηνευτικό πλαίσιο. Ο Richard von Krafft-Ebing στο Psychopathia Sexualis αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσπάθειας, καθώς η επιθυμία καταγράφεται, κατηγοριοποιείται και ερμηνεύεται μέσα από ένα πλέγμα ιατρικών και ηθικών όρων. Μέσα σε αυτό το σύστημα, η bisexual εμπειρία δεν αναγνωρίζεται ως αυτόνομη ταυτότητα, αλλά ως ασταθής ή μεταβατική κατάσταση που δεν έχει ακόμη καθαρό ορισμό.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η ψυχαναλυτική σκέψη εισάγει μια σημαντική ρωγμή σε αυτή τη λογική. Ο Freud, μέσα από την έννοια της ψυχικής ανάπτυξης και της ασυνείδητης επιθυμίας, υποστηρίζει ότι η σεξουαλικότητα δεν είναι πλήρως μονοδιάστατη. Η ιδέα μιας πρωταρχικής αμφιφυλίας, καθώς και η αντίληψη ότι η επιθυμία διαμορφώνεται μέσα από εμπειρίες, συγκρούσεις και απωθήσεις, ανοίγουν ένα νέο θεωρητικό πεδίο. Αντίστοιχα, ο o Carl Jung, με τις έννοιες της anima και animus, εισάγει την ιδέα της συνύπαρξης “αρσενικών” και “θηλυκών” στοιχείων μέσα στην ψυχή, ενισχύοντας έμμεσα την αμφισβήτηση της απόλυτης δυαδικότητας.
Η κυριαρχία των δυαδικών σχημάτων στον 20ό αιώνα
Παρά το θεωρητικό αυτό άνοιγμα, ο 20ός αιώνας δεν οδηγεί σε αποσταθεροποίηση των κατηγοριών αλλά στο αντίθετο. Η κοινωνική και θεσμική οργάνωση της σεξουαλικότητας παραμένει βαθιά δυαδική. Άνδρας και γυναίκα, ομοφυλοφιλία και ετεροφυλοφιλία, κανονικό και αποκλίνον. Η ίδια η ψυχιατρική για μεγάλο μέρος του αιώνα αντιμετωπίζει την ομοφυλοφιλία ως διαταραχή, μέχρι την αποπαθολογικοποίησή της το 1973 από την American Psychiatric Association. Σε αυτό το πλαίσιο, η bisexual εμπειρία δυσκολεύεται ακόμη περισσότερο να αποκτήσει αναγνωρίσιμη θέση, καθώς δεν εντάσσεται σταθερά σε καμία από τις δύο κυρίαρχες κατηγορίες.
Η εμπειρία της γίνεται έτσι συχνά “συγκυριακή”. Ένα άτομο μπορεί να αναγνωρίζεται ως straight ή gay ανάλογα με την εκάστοτε σχέση του, χωρίς να αναγνωρίζεται η συνέχεια της επιθυμίας του ως ενιαία ταυτότητα. Αυτό παράγει μια δομική αορατότητα που δεν είναι απλώς γλωσσική, αλλά κοινωνική, γιατί η εμπειρία υπάρχει, αλλά δεν αποκτά σταθερό πλαίσιο αναγνώρισης.
Η queer θεωρία και η αμφισβήτηση του δίπολου straight–gay
Από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, η θεωρητική προσέγγιση αλλάζει σημαντικά. Η κοινωνιολογία, η φεμινιστική θεωρία και αργότερα η queer θεωρία μετατοπίζουν το ενδιαφέρον από το “τι είναι η σεξουαλικότητα” στο “πώς παράγεται”. Η Judith Butler, στο Gender Trouble, εισάγει την έννοια της επιτελεστικότητας, υποστηρίζοντας ότι το φύλο δεν είναι εσωτερική ουσία αλλά επαναλαμβανόμενη κοινωνική πράξη. Η Eve Kosofsky Sedgwick αναλύει την αστάθεια των δυαδικών σχημάτων και δείχνει ότι το δίπολο straight/gay δεν είναι φυσικό αλλά ιστορικά κατασκευασμένο.
Σε αυτό το θεωρητικό πλαίσιο, η bisexual εμπειρία αποκτά διαφορετική σημασία. Δεν είναι “ενδιάμεση κατηγορία”, αλλά παράδειγμα που αποκαλύπτει τα όρια της ίδιας της κατηγοριοποίησης. Αν οι ταυτότητες είναι κατασκευές, τότε το ζήτημα δεν είναι πού “ανήκει” η bisexual εμπειρία, αλλά γιατί το σύστημα επιμένει να χρειάζεται σταθερά “ανήκειν”.
Στο επίπεδο των θεσμών, αυτή η μετατόπιση παραμένει αργή. Οι νομικές και κοινωνικές δομές γύρω από τον γάμο, τη συμβίωση και την οικογένεια βασίζονται ακόμη σε δυαδικά μοντέλα. Έτσι, η bisexual ταυτότητα συχνά δεν εμφανίζεται ως ξεχωριστή κατηγορία δικαιωμάτων αλλά απορροφάται μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των LGBTQI+ διεκδικήσεων. Παράλληλα, έχει καταγραφεί και εντός queer κοινοτήτων το φαινόμενο της αμφισβήτησης της σταθερότητας της ταυτότητας, γνωστό ως “bi erasure”, που δείχνει ότι η ένταση δεν είναι μόνο εξωτερική αλλά και εσωτερική στο ίδιο το πολιτισμικό πεδίο.
Από τον David Bowie στο Euphoria
Η ποπ κουλτούρα λειτουργεί εδώ ως κρίσιμος ενδιάμεσος χώρος. Από τα τέλη του 20ού αιώνα, τηλεοπτικές σειρές, κινηματογράφος και μουσική αρχίζουν να παρουσιάζουν μορφές επιθυμίας που δεν περιορίζονται σε ένα φύλο, ακόμη και όταν δεν ονομάζονται ρητά. Σειρές όπως ή Euphoria ενσωματώνουν ρευστές σεξουαλικότητες ως αφηγηματικό δεδομένο, ενώ μορφές όπως ο David Bowie ή ο Prince είχαν ήδη διαρρήξει την αυστηρή κατηγοριοποίηση μέσα από την περσόνα και την αισθητική τους, πριν υπάρξει το σημερινό θεωρητικό λεξιλόγιο.
Τα social media και οι νέες κοινότητες ταυτότητας
Με την ψηφιακή εποχή, η συνθήκη αλλάζει ριζικά. Τα social media δεν λειτουργούν μόνο ως χώρος αναπαράστασης αλλά και ως μηχανισμός παραγωγής ταυτοτήτων. Hashtags όπως #bisexualpride ή #bivisibility δημιουργούν κοινότητες που δεν εξαρτώνται από θεσμούς ή παραδοσιακές δομές αναγνώρισης. Η ταυτότητα γίνεται ταυτόχρονα πιο προσβάσιμη και πιο εκτεθειμένη, δηλώνεται άμεσα, αλλά υπόκειται σε συνεχή σχολιασμό, αμφισβήτηση και επαναδιαπραγμάτευση.
Σε αυτό το περιβάλλον, η bisexual ταυτότητα δεν λειτουργεί απλώς ως ακόμη μία κατηγορία μέσα στο LGBTQI+ φάσμα, αλλά ως σημείο πίεσης που αποκαλύπτει τα όρια της δυαδικής σκέψης. Δεν βρίσκεται “ανάμεσα” σε δύο πόλους· αποκαλύπτει ότι οι πόλοι αυτοί δεν επαρκούν για να περιγράψουν την εμπειρία της επιθυμίας. Και έτσι, η ιστορία του “B” να μην αφορά μια ενδιάμεση ταυτότητα, αλλά τον τρόπο με τον οποίο κάθε σύστημα ταξινόμησης δοκιμάζεται από αυτό που δεν μπορεί να χωρέσει πλήρως μέσα του.