Χριστίνα Κατωπόδη
Πριν από λίγες μέρες παρακολούθησα την ταινία “I Was a Stranger” μια ταινία του Μπραντ Άντερσεν σε συνδιοργανώση με την ‘Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες. Η ταινία έχει στόχο να αναδείξει το προσφυγικό ζήτημα μέσα από μια πολυεπίπεδη, βαθιά ανθρώπινη ματιά. Βασισμένη σε αληθινά γεγονότα, η ταινία αντλεί έμπνευση από πραγματικές ιστορίες ανθρώπων που διέσχισαν τη Μεσόγειο, ενώ ο ρόλος που υποδύεται ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης -εκείνος ενός Έλληνα λιμενικού- βασίζεται στον Κυριάκο Παπαδόπουλο, γνωστό και από το βραβευμένο ντοκιμαντέρ 4.1 Miles, που κατέγραψε τη δραματική πραγματικότητα των διασώσεων στο Αιγαίο την περίοδο της κορύφωσης της προσφυγικής κρίσης.
Η αφήγηση της ταινίας τοποθετείται στα χρόνια 2015-2016, όταν ο πόλεμος στη Συρία οδήγησε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να αναζητήσουν ασφάλεια στην Ευρώπη, με την Ελλάδα να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή μιας άνευ προηγουμένου ανθρωπιστικής κρίσης. Ήταν η εποχή των μαζικών αφίξεων, της έκτακτης ανάγκης, αλλά και μιας πρωτοφανούς κινητοποίησης και αλληλεγγύης.
Δέκα χρόνια μετά, το τοπίο έχει αλλάξει όχι όμως και οι αιτίες που αναγκάζουν ανθρώπους να εγκαταλείπουν τις πατρίδες τους. Με αφορμή την ταινία, συνομιλήσαμε με τη Στέλλα Νάνου, υπεύθυνη επικοινωνίας της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στην Ελλάδα, επιχειρώντας να συνδέσουμε τη μυθοπλασία με τη σημερινή πραγματικότητα: από το πώς διαμορφώθηκε το σύστημα υποδοχής στη χώρα μετά το 2015, μέχρι τις σύγχρονες προσφυγικές ροές και τις λιγότερο ορατές κρίσεις που εξελίσσονται μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.
Γιατί αν τότε το επίκεντρο της διεθνούς προσοχής ήταν η Συρία, σήμερα νέες, εξίσου δραματικές κρίσεις όπως ο πόλεμος στο Σουδάν και ο μαζικός εκτοπισμός εκατομμυρίων ανθρώπων παραμένουν σε μεγάλο βαθμό υποφωτισμένες. Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο κρίσιμα ερωτήματα της εποχής, όχι μόνο ποιοι αναγκάζονται να φύγουν, αλλά και ποιοι τελικά “φαίνονται”.
Πόσο σημαντικό είναι για έναν οργανισμό όπως η UNHCR να συμμετέχει σε κινηματογραφικά projects όπως το “I Was a Stranger”;
Είναι πάρα πολύ σημαντικό για εμάς, καταρχήν γιατί πιστεύουμε στην δύναμη της τέχνης και συγκεκριμένα του κινηματογράφου ότι μπορεί να φέρει στο προσκήνιο ανθρώπινές ιστορίες. Πιστεύουμε ο κινηματογράφος και ταινίες όπως το “I was a Stranger” μπορεί να αμφισβητήσει στερεότυπα και το πιο σημαντικό και ανοίξει χώρο για περισσότερη εν συναίσθηση, για περισσότερη κατανόηση και να δώσει το έναυσμα για έναν ουσιαστικό διάλογο και αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό γύρω από ζητήματα πιο δύσκολα, πιο σύνθετα και πιο οδυνηρά όπως είναι το προσφυγικό. Αρά και εμάς η ελπίδα μας είναι, αυτή η ταινία να αποτελέσει αφορμή για να ανοίξει ένας διάλογος με μια πιο ανθρώπινη ματιά για αυτό το ζήτημα που μας αφορά όλες και όλους .
Η ταινία διαδραματίζεται κατά την διάρκεια του Συριακού εμφυλίου πολέμου και ιδιαίτερα στην κορύφωση του το 2015-2016, οπού και η Ελλάδα είχε δει πολύ μεγάλες μεταναστευτικές ροές από την Συρία εκείνη την περίοδο. Τι έχει βελτιωθεί και τι παραμένει προβληματικό στις δομές φιλοξενίας μια δεκαετία μετά ;
Έχουν αλλάξει πάρα πολλά μέσα σε αυτά τα 10 χρόνια. Καταρχήν σε επίπεδο αριθμών και αφίξεων τότε ήταν μια εποχή οπού από την Ελλάδα είχανε περάσει πάνω από 1 εκατομμύριο προσφυγές, Σύριοι στην πλειοψηφία τους, οπού οι περισσότεροι δεν έμειναν στην Ελλάδα αλλά συνέχισαν το ταξίδι τους κυρίως προς την κεντρική και δυτική Ευρώπη. Τότε μιλούσαμε για μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης γι’ αυτό και εμείς ως Ύπατη Αρμοστεία μας είχαν ζητήσει και η Ευρωπαϊκή ένωση και η Ελλάδα να βγούμε μπροστά και να βοηθήσουμε περισσότερο όπως και το κάναμε γιατί οι ανάγκες ήταν πάρα πολύ μεγάλες και η Ελλάδα όπως και η Ευρώπη δεν ήταν προετοιμασμένη για κάτι τέτοιο. Έτσι η Ελλάδα δέχτηκε μια πολύ μεγάλη ευθηνή καθώς ήτανε και είναι ακόμα στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής ένωσης. Αρά κινητοποιήθηκε όλος ο κρατικός μηχανισμός αλλά και εμείς ως διεθνής οργάνωση και μη κυβερνητικές οργανώσεις όπως και εθελοντές από όλα τα σημεία του πλανήτη έσπευσαν να βοηθήσουν κάνοντας την μια εποχή απίστευτης αλληλεγγύης. Είδαμε κόσμο από μέλη μη κυβερνητικών οργανώσεων, τοπικών και κεντρικών αρχών, κάτοικους στα νησιά και εθελοντές από διαφορά μέρη του πλανήτη να κάνουν ότι μπορούν για να υποστηρίξουν τους ανθρώπους που έφταναν στην Ελληνικές ακτές. Τώρα σε επίπεδο αριθμών τα τελευταία χρόνια, οι θαλάσσιες αυξήσεις το 2025 ήταν κατά προσέγγιση περίπου 42 χιλιάδες, το 2024 ήταν 54 χιλιάδες και το 2023 ήταν 41χιλίαδες. Την περίοδο του κορονοϊού από το 2020 έως 2022 είχαμε ακόμα λιγότερες, το 2021 είχαμε περίπου 4.300 θαλάσσιες αφίξεις και το 2020 είχαμε 9.700. Για να έχουμε μια εικόνα για το πως έχει αλλάξει η κατάσταση σε επίπεδο ροών.
Οφείλω όμως να πω πως η περίοδος του 2015-2016 αν και πολύ δύσκολη ήταν μια αφορμή να χτίσει η Ελλάδα στιβαρά συστήματα υποδοχής και καταγραφής όπως και δομές. Υπενθυμίζω ότι η υπηρεσία ασύλου στην Ελλάδα -οπού είναι οι αρμόδιοι να εξετάζουν αιτήματα ασύλου ανθρώπων που έχουν ανάγκη Ευρωπαϊκής προστασίας- ιδρύθηκε το 2013 και μετά από δυο χρονιά ξέσπασε η κρίση. Έχουν γίνει πάρα πολλά βήματα για να έχουμε σήμερα ένα αξιόλογο σύστημα ασύλου. Φυσικά υπάρχουν πολλές προκλήσεις ακόμα σε πολλά επίπεδα από την υποδοχή μέχρι την ένταξη αλλά θεωρώ ότι η Ελλάδα έχει κάνει πρόοδο σε αυτά τα επίπεδα. Επίσης το τελευταία χρονιά συζητάμε πολύ περισσότερο το κομμάτι της ένταξης των προσφυγών. Παλαιότερα το αντιμετωπίζαμε περισσότερο σαν κατάσταση έκτακτης ανάγκης -λόγω και των αριθμών- ενώ σήμερα το αντιμετωπίζουμε με μεγαλύτερη διορατικότητα.
Γνωρίζετε σε τι ποσοστό των ανθρώπων που έρχονται στην Ελλάδα εγκρίνεται το άσυλο τους ;
Αυτό εξαρτάται από την εθνικότητα, για παράδειγμα το 2025 το 60% των νεοαφιχθέντων είναι από εθνικότητές των οποίων τα ποσοστά απόδοσης ασύλου είναι πάνω από 75%, αυτό δείχνει ότι παραπάνω από τους μίσους είχανε προσφυγικό προφίλ.
Σήμερα πως διαμορφώνεται το δημογραφικό και κοινωνικό προφίλ των προσφύγων στη χώρα;
Μέχρι τέλη Μαρτίου το ποσοστό των προσφυγών και των αιτούντων άσυλο, μαζί με τους Ουκρανούς προσφυγές που έχουν Ευρωπαϊκή προστασία είναι περίπου 170 χιλιάδες και οι πέντε βασικές εθνικότητες είναι Αφγανιστάν σε ποσοστό 25%, Ουκρανία σε ποσοστό 23%, Συρία σε ποσοστό 13%, Παλαιστίνη σε ποσοστό 7% και Ιράκ 5%. Και όσο αναφορά το δημογραφικό προφίλ μιλάμε για 46% άντρες, 29% γυναίκες και 25% παιδιά. Αυτοί όλοι οι αριθμοί είναι βέβαια εκτιμήσεις της Ύπατης Αρμοστείας που βασίζονται σε επίσημα στοιχεία των Ελληνικών αρχών.
Ποια είναι σήμερα η πιο υποτιμημένη προσφυγική κρίση διεθνώς; Παρατηρώντας φυσικά και τις μεγάλες ανθρωπιστικές κρίσεις στην Αφρική, με εκτοπισμούς και προσφυγικές ροές που συχνά δεν έχουν μεγάλη κάλυψη στα διεθνή και εγχωρία μέσα ενημέρωσης σε σχέση με άλλες περιοχές.
Αυτή είναι μια πάρα πολύ σωστή παρατήρηση και μου δίνεται την ευκαιρία να μιλήσω για την ανθρωπιστική κρίση του Σουδάν οπού έκλεισε 3 χρονιά, καθώς ο πόλεμος ξέσπασε το Απρίλιο του 2023 και μιλάμε για έναν από τους πίο αιματηρούς και βίαιους πολέμους. Αυτό δείχνει πως αν δεν βρίσκονται λύσεις στους πολέμους που δημιουργούν προσφυγές πως μιλάμε για επιστροφές προσφύγων; πως θα γυρίσουν αυτοί οι άνθρωποι στο σπίτι τους; Αυτή τη στιγμή η σύρραξη στο Σουδάν είναι από τις μεγαλύτερες κρίσεις εκτοπισμού στο κόσμο και παρόλα αυτά δεν την ακούμε στα δελτία ειδήσεων δεν πιάνουν ούτε μονόστηλα στις εφημερίδες, είναι μια ξεχασμένη, αόρατη κρίση και να αναλογιστούμε ότι τον Απρίλιο του 2023 που ξέσπασε ο πόλεμος 14 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Και παρόλο που οι περισσότεροι προσφυγές μένουν κοντά στο Σουδάν γιατί ελπίζουν κάποια στιγμή να επιστρέψουν σπίτι τους υπάρχουν και κάποιοι που αποφασίζουν να τολμήσουν το πολύ επικίνδυνο ταξίδι μέσω της Λιβύης και μετά να πάρουν μια βάρκα με προορισμό είτε την Ελλάδα είτε την Ιταλία. Παράλληλά στο Chad υπάρχει μια μεγάλη επισιτιστική κρίση καθώς οι άνθρωποι δεν έχουν να καλύψουν βασικές τους ανάγκες αφού η ανθρωπιστική βοήθεια εδώ και 1,5 χρόνο έχουν μειωθεί δραματικά και έτσι οργανώσεις όπως η Ύπατη Αρμοστεία έχουν αναγκαστεί να περικόψουν αρκετά από τα προγράμματα που βοηθούσαν εκεί ακριβώς λόγω των πολύ σοβαρών χρηματοδοτικών περικοπών. Αρά όλοι αυτή κατάσταση αναγκάζει αυτούς τους ανθρώπους να εναποθέσουν την τύχη τους σε διακινητές -επίσης ένα κομμάτι που αγγίζει η ταινία- και αυτό δείχνει ότι η προσφυγιά δεν είναι επιλογή, δεν έχουν επιλογή. Οπότε εφόσον δεν υπάρχουν νομιμές οδοί και κάποιος ασφαλής τρόπος να μετακινηθούν οι άνθρωποι, αυτό κενό έρχονται να το καλύψουν δυστυχώς οι διακινητές οι οποίοι εκμεταλλεύονται την απελπισία και την έλλειψη ασφαλών εναλλακτικών οδών. Κάνεις από επιλογή δεν θα διάλεγε να βάλει το παιδί του σε ένα σαπιοκάραβο και να διασχίσει την μεσόγειο.
Η ταινία δείχνει πολλαπλές πλευρές (πρόσφυγας, λιμενικός, διακινητής). Ποια πλευρά θεωρείτε ότι λείπει συχνά από τη δημόσια συζήτηση;
Όλες οι πλευρές λείπουν. Μερικές φορές παρουσιάζουμε τα πράγματα λίγο μονόπλευρα. Το προσφυγικό είναι μια πάρα πολύ συνθέτη κατάσταση αρά δεν μπορούμε να δώσουμε απλοϊκές λύσεις. Σίγουρα λείπουν οι φωνές των προσφυγών στην ειδησεογραφική κάλυψη καθώς πολύ σπάνια βλέπουμε να δίνετε ο λόγος στους ίδιου τους προσφυγές. Μιλάμε για τους αυτούς χωρίς τους αυτούς. Τώρα όσο αναφορά τους διακινητές πολύ σωστά γίνεται λόγος για να βρεθούν τρόποι αντιμετώπισης των κυκλωμάτων των διακινητών καθώς πολύ σπάνια ο διακινητής είναι ο πρόσφυγας που οδηγεί την βάρκα -όπως ήταν στην ταινία- πολλές φόρες στην πραγματική ζωή αυτόν τον άνθρωπο θα τον συλλάμβαναν καθώς οδηγούσε την βάρκα και μπορεί να τον κατηγορούσαν για διακίνηση και δολοφονία όσων ανθρώπων δεν τα κατάφεραν και πνίγηκαν. Το θέμα είναι να χτυπηθούν τα πραγματικά κυκλώματα των διακινητών, αλλά πρέπει να διερευνηθούν και τα αίτια που αναγκάζουν τους πρόσφυγες να εναποθέσουν την ζωή τους σε αυτούς τους αδίστακτους ανθρώπους. Και με παράδειγμα την ταινία ο Omar Sy οπού υποδύεται τον διακινητή έχει την εξής ατακα «είναι όλα θέμα προσφοράς και ζήτησης. Υπάρχει η ζήτηση εμείς καλύπτουμε την προσφορά. Αν δεν το κάνουμε εμείς θα το κάνει κάποιος άλλος.»
Η ταινία σε κάποια σημεία αγγίζει και τον φόβο που υπάρχει στις κοινωνίες υποδοχής, ειδικά σε μικρές κοινότητες όπως τα νησιά. Συγκεκριμένα ακούγεται η φράση ότι “ανάμεσα στους ανθρώπους που φτάνουν μπορεί να υπάρχουν και επικίνδυνα άτομα”. Αυτός ο φόβος είναι υπαρκτός. Ποιος έχει ευθύνη για να “χτιστεί” εμπιστοσύνη ανάμεσα σε τοπικές κοινωνίες και νεοεισερχόμενους πληθυσμούς;
Όλοι έχουμε ευθηνή. Αυτοί οι φόβοι είναι σε ένα βαθμό κατανοητοί αλλά από την άλλη θα πρέπει να καταλάβουμε ότι ο εχθρός ίσως δεν είναι ο πιο αδύναμος. Πρέπει να συζητάμε αυτά τα προβλήματα με νηφαλιότητα και ψυχραιμία, όχι με ξενοφοβίκές κορόνες η με απλοϊκές λύσεις σε πολύ σύνθετα προβλήματα όπως το προσφυγικό. Είναι ευθηνή του κάθε πολίτη ξεχωριστά να αντιμετωπίζει αυτό το θέμα με ενσυναίσθηση και να ενημερώνεται για αυτό που συμβαίνει καθώς υπάρχουν πάρα πολλοί μύθοι και παραπληροφόρηση γύρω από αυτό το ζήτημα. Ευθηνή επίσης έχουν οι αρμόδιοι φορείς, η πολιτεία, η τοπική αυτοδιοίκηση, πρέπει να συνεργαστούμε όλοι μαζί και να βρούμε λύση σε πολλά που μπορεί να προκύψουν καθώς δεν θέλω να υποτιμήσω τα προβλήματα που υπάρχουν γιατί δεν είναι εύκολη η διαχείριση των μεικτών προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών αλλά δεν είναι κάτι που δεν μπορεί να γίνει. Μπορεί να γίνει με σχέδιο, σοβαρότητα και σεβασμό προς το διεθνές δίκαιο, γιατί να θυμίσω ότι η προστασία των προσφυγών προέρχεται από βασικά κείμενα του προσφυγικού δίκαιου και βασική δέσμευση των ιδίων των χωρών μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο είναι να προστατεύουν όσους ανθρώπους το έχουν ανάγκη. Επίσης η προσφυγική προστασία πρέπει να είναι ευθηνή της διεθνούς κοινότητας δεν μπορεί να πέφτει όλο το βάρος σε ένα μόνο νησί η σε μόνο μια χώρα.
Στην ταινία η πρωταγωνίστρια, που είναι γιατρός, τι βλέπουμε στο τέλος να εργάζεται ως καθαρίστρια. Τι εμποδίζει πρακτικά την ένταξη στην αγορά εργασίας; Είναι νομικό θέμα, γραφειοκρατία, αναγνώριση πτυχίων ή κάτι πιο σύνθετο; Αν μια γιατρός φτάσει σε ένα νησί όπως η Λέσβος, υπάρχει ρεαλιστικά τρόπος να αξιοποιηθεί στο σύστημα υγείας ή αυτό παραμένει θεωρητικό;
Είναι πολλοί παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό. Είναι μια θλιβερή πραγματικότητα που δυστυχώς ισχύει καθώς υπάρχουν θέματα γραφειοκρατικού τύπου ειδικά για την Ελλάδα. Υπάρχουν διοικητικά και τεχνικά κολλήματα που μπορεί να έχουν να κάνουν από την αναγνώριση του πτυχίου μέχρι ανανεώσεις για άδεια διαμονής καθώς για να βγει μια άδεια εργασίας χρειάζονται πολλά χαρτιά και πιστοποιήσεις που για έναν πρόσφυγα που μπορεί να έχει κόψει κάθε επαφή με την χώρα καταγωγής του είναι πολύ δύσκολο να τα βρει. Εδώ ακόμα και εμείς ως πολίτες αυτής της χωράς μπορεί να ταλαιπωρηθούμε με θέματα γραφειοκρατίας πόσο μάλλον άνθρωποι που είναι μόνοι τους σε μια ξένη πόλη και δεν γνωρίζουν την γλώσσα. Αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να παλέψουνε για πολύ βασικά πράγματα όπως το να νοικιάσουν ένα σπίτι, να ανοίξουν ένα τραπεζικό λογαριασμό πράγματα που για εμάς είναι δεδομένα για αυτούς μπορεί να μετατραπούν σε έναν εφιάλτη.
Η ταινία «I Was a Stranger» προβάλλεται αυτή την περίοδο στους κινηματογράφους, δίνοντας μια σπάνια ευκαιρία στο κοινό να προσεγγίσει το προσφυγικό ζήτημα μέσα από μια πιο ανθρώπινη και βιωματική οπτική.
