Χριστίνα Κατωπόδη
Η συζήτηση για το πώς ορίζεται ο βιασμός δεν είναι καινούργια. Επανέρχεται όμως με ιδιαίτερη ένταση μετά το πρόσφατο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το οποίο επιχειρεί να θέσει ένα σαφές και ενιαίο πλαίσιο που ορίζει ότι χωρίς συναίνεση, δεν υπάρχει καμία γκρίζα ζώνη. Πρόκειται για μια εξέλιξη που δεν περιορίζεται στη νομική της διάσταση, αλλά επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη βία, την ευθύνη και τις σχέσεις εξουσίας.
Σε αυτό το σημείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία το τι ακριβώς επιχειρεί να αλλάξει το ψήφισμα. Η βασική του αρχή είναι απλή, αλλά ριζικά διαφορετική από ό,τι ίσχυε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης μέχρι πρόσφατα. Το κριτήριο δεν είναι η ύπαρξη βίας, αλλά η ύπαρξη σαφούς συναίνεσης. Με άλλα λόγια, η απουσία «όχι» δεν αρκεί απαιτείται η παρουσία ενός ελεύθερου, ρητού και ενεργού «ναι».
Στην Ελλάδα, η αναθεώρηση του Ποινικού Κώδικα το 2019 άνοιξε έντονη δημόσια αντιπαράθεση, καθώς ο αρχικός ορισμός συνέχιζε να συνδέει τον βιασμό κυρίως με τη σωματική βία ή την απειλή. Μετά από πιέσεις οργανώσεων για τα δικαιώματα των γυναικών και ευρύτερη κοινωνική κινητοποίηση, το πλαίσιο τροποποιήθηκε ώστε να ενσωματώνει πιο καθαρά την έννοια της συναίνεσης. Ήταν μια από τις πρώτες φορές που το ζήτημα τέθηκε τόσο ανοιχτά στον δημόσιο διάλογο. Παρόμοιες συζητήσεις έχουν προηγηθεί και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η Σουηδία, η Ισπανία και η Δανία συγκαταλέγονται μεταξύ των κρατών που έχουν ήδη υιοθετήσει νομικούς ορισμούς βασισμένους στη συναίνεση, ενώ σε άλλα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκή Ένωση η μετάβαση παραμένει σε εξέλιξη. Συνολικά, μια πλειονότητα χωρών έχει κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση, χωρίς ωστόσο να υπάρχει ακόμη πλήρης εναρμόνιση.
Μέσα σε αυτό το ανομοιογενές τοπίο, το ψήφισμα επιχειρεί να λειτουργήσει ως κοινός παρονομαστής. Δεν επιβάλλει άμεσα ενιαία νομοθεσία, αλλά θέτει ένα σαφές πολιτικό και αξιακό πλαίσιο που ορίζει πως κάθε σεξουαλική πράξη χωρίς ελεύθερη και συνειδητή συναίνεση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως βιασμός. Πρόκειται για μια μετατόπιση που, αν υιοθετηθεί πλήρως, αναμένεται να επηρεάσει όχι μόνο τους ποινικούς κώδικες, αλλά και την εκπαίδευση δικαστικών αρχών και τον τρόπο αξιολόγησης των αποδεικτικών στοιχείων. Η μετατόπιση αυτή είναι κρίσιμη καθώς το βάρος δεν πέφτει πλέον στο αν το θύμα αντιστάθηκε, αλλά στο αν υπήρξε σαφής, ελεύθερη και ενεργή συμφωνία.
Η αλλαγή αυτή δεν αφορά μόνο το δίκαιο. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε καταστάσεις που μέχρι πρότινος θεωρούνταν «γκρίζες». Για χρόνια, ο δημόσιος λόγος και σε μεγάλο βαθμό και ο πολιτισμός άφηνε περιθώριο σε τέτοιες ασάφειες, ιδίως όταν εμπλέκονταν πρόσωπα με ισχύ ή έργα που είχαν ήδη καταξιωθεί. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η περίπτωση της Μαρίας Σνάιντερ, η οποία συνδέθηκε ανεξίτηλα με την ταινία “Τελευταίο Τανγκό στο Παρίσι”. Η ίδια είχε περιγράψει αργότερα ότι δεν είχε πλήρη γνώση και συναίνεση για σκηνές που τελικά γυρίστηκαν, βιώνοντας την εμπειρία ως βαθιά τραυματική. Παρ’όλα αυτά, για χρόνια η συζήτηση επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά στη «σπουδαιότητα» του έργου και στη «ριζοσπαστικότητά» του.
Τότε, τέτοιες πρακτικές συχνά εντάσσονταν στη λογική της «καλλιτεχνικής υπέρβασης». Σήμερα, υπό το πρίσμα της συναίνεσης, διαβάζονται διαφορετικά ως περιπτώσεις όπου η ανισορροπία δύναμης ανάμεσα σε δημιουργούς και ερμηνευτές μπορούσε να οδηγήσει σε καταχρηστικές συμπεριφορές.
Το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έρχεται να περιορίσει ακριβώς αυτή τη ζώνη ασάφειας. Δεν αφήνει χώρο για ερμηνείες που μεταθέτουν την ευθύνη στο θύμα ή που συγκαλύπτουν την έλλειψη συναίνεσης πίσω από πολιτισμικά ή επαγγελματικά συμφραζόμενα.
Η υπόθεση της Σνάιντερ υπενθυμίζει ότι η συναίνεση δεν είναι μια αφηρημένη έννοια ούτε ένα τυπικό νομικό κριτήριο. Συνδέεται άμεσα με τις συνθήκες μέσα στις οποίες λαμβάνονται οι αποφάσεις, με τις σχέσεις εξουσίας και με τη δυνατότητα ενός ανθρώπου να πει «όχι» χωρίς συνέπειες. Και ίσως τελικά η σημασία του ψηφίσματος να βρίσκεται ακριβώς, στο ότι μετατοπίζει το κέντρο της συζήτησης. Και μας υποχρεώνει να επανεξετάσουμε όχι μόνο το πώς ορίζουμε τον βιασμό σήμερα, αλλά και το πώς ερμηνεύσαμε ή παραβλέψαμε αντίστοιχες ιστορίες στο παρελθόν.