Χριστίνα Κατωπόδη
Χρειάστηκαν μήνες συστηματικής έρευνας, ανάλυσης δεδομένων και διείσδυσης σε κλειστές κοινότητες του διαδικτύου για να χαρτογραφηθεί ένα φαινόμενο που για χρόνια εξελισσόταν σχεδόν αόρατα. Δίκτυα, online φόρουμ και πλατφόρμες όπου άνδρες ανταλλάσσουν όχι απλώς μισογυνικές απόψεις, αλλά πρακτικές οδηγίες για χειραγώγηση, εξαναγ-κασμό και σε πολλές περιπτώσεις σεξουαλική κακοποίηση. Διεθνή μέσα όπως το CNN έχουν αναδείξει επανειλημμένα την ύπαρξη τέτοιων κοινοτήτων από «incel» φόρουμ μέχρι πιο κλειστά, ημι-ιδιωτικά δίκτυα όπου η βία δεν είναι θεωρητική, αλλά πρακτική. Σε αυτά τα περιβάλλοντα, η γλώσσα απογυμνώνεται από κάθε ηθικό φραγμό και γυναίκες αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα και η συναίνεση μετατρέπεται σε τεχνικό εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί.
Η υπόθεση της Gisèle Pelicot στη Γαλλία λειτούργησε ως μια σοκαριστική υπενθύμιση του πόσο εύκολα η ακραία σεξουαλική βία μπορεί να οργανωθεί, να επαναληφθεί και το πιο ανησυχητικό να μοιραστεί μεταξύ αγνώστων ανδρών που δεν συνδέονται με κανέναν εμφανή τρόπο μεταξύ τους.
Για χρόνια, σύμφωνα με τα στοιχεία της δικογραφίας, ο σύζυγός της φέρεται να τη νάρκωνε και να καλούσε άλλους άνδρες να την κακοποιήσουν σεξουαλικά, τους οποίους προσέγγιζε μέσω διαδικτυακών καναλιών. Οι συμμετέχοντες δεν προέρχονταν από κάποιο ενιαίο «κύκλωμα» με την κλασική έννοια, αλλά από έναν διάχυτο ψηφιακό χώρο όπου η ανωνυμία, η πρόσβαση και η απουσία άμεσου ελέγχου επιτρέπουν τη συνάντηση ανθρώπων γύρω από την ίδια βίαιη πρόθεση.
Αυτή ακριβώς η διάχυση, η δυνατότητα δηλαδή να συγκροτούνται ευκαιριακά δίκτυα κακοποίησης χωρίς σταθερή δομή είναι που έχει βρεθεί στο επίκεντρο μεγάλων διεθνών δημοσιογραφικών ερευνών τα τελευταία χρόνια, μεταξύ αυτών και του CNN. Σε αυτά τα περιβάλλοντα, η γλώσσα απομακρύνεται σταδιακά από κάθε ηθικό ή νομικό πλαίσιο. Η συναίνεση επανανοηματοδοτείται ως εμπόδιο, η σχέση ως πεδίο ελέγχου και το σώμα του άλλου ως αντικείμενο προς διαχείριση. Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, δεν είναι μόνο το περιεχόμενο αλλά η μορφή, καθώς η βία δεν εκφράζεται απλώς αλλά οργανώνεται, αναλύεται και μεταδίδεται.
Το βολικό αφήγημα είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν κάπου στο «dark web», σε μια περιθωριακή ζώνη όπου κατοικούν οι αποκλίνοντες. Αυτό είναι λάθος και επικίνδυνο. Δεν πρόκειται για υπόγειο. Πρόκειται για προέκταση. Οι κοινότητες αυτές δεν γεννήθηκαν στο διαδίκτυο. Το διαδίκτυο απλώς τις οργάνωσε, τις επιτάχυνε και τους έδωσε κλίμακα. Η ιδέα ότι η γυναικεία συναίνεση είναι διαπραγματεύσιμη, ότι η επιθυμία μπορεί να «καμφθεί», ότι η οικειότητα δημιουργεί δικαιώματα όλα αυτά προϋπήρχαν. Απλώς τώρα έχουν manual. Και ίσως αυτό είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο της έρευνας: η μετατροπή της βίας σε τεχνογνωσία. Δεν μιλάμε πια για «κακές σκέψεις». Μιλάμε για διαδικασίες, βήματα, μεθόδους και αξιολόγηση αποτελεσματικότητας.
Αυτό που αλλάζει ριζικά και που καθιστά το φαινόμενο ποιοτικά διαφορετικό, είναι η μετατροπή της βίας από παρόρμηση σε διαδικασία. Δεν πρόκειται πλέον για μεμονωμένες εκρήξεις επιθετικότητας, αλλά για συστηματική ανταλλαγή «γνώσης». Πρακτικές οδηγίες, αξιολογήσεις, προτάσεις βελτίωσης. Η γλώσσα που χρησιμοποιείται θυμίζει περισσότερο εγχειρίδιο παρά εξομολόγηση· περισσότερο τεχνική ανάλυση παρά ηθικό εκτροχιασμό.
Μια πιθανή απάντηση βρίσκεται στην ένταση που παράγει η μεταβαλλόμενη δυναμική των φύλων. Σε μια περίοδο όπου η συναίνεση, η ισότητα και τα όρια διεκδικούν πιο σαφή και μη διαπραγματεύσιμη θέση, ένα μέρος των ανδρών βιώνει αυτή τη μετατόπιση όχι ως εξισορρόπηση αλλά ως απώλεια. Όταν αυτή η αίσθηση απώλειας δεν βρίσκει τρόπο να εκφραστεί ή να επεξεργαστεί, μετατρέπεται εύκολα σε θυμό και ο θυμός, όταν βρίσκει κοινότητα, αποκτά κατεύθυνση.
Το διαδίκτυο λειτουργεί εδώ ως επιταχυντής. Η ανωνυμία μειώνει το προσωπικό κόστος, η επανάληψη κανονικοποιεί το ακραίο και η συλλογικότητα προσφέρει ένα είδος διαστρεβλωμένης επιβεβαίωσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η βία δεν παρουσιάζεται ως παρέκκλιση, αλλά ως εναλλακτική στρατηγική.