Κλιματική κρίση και Αυτοδιοίκηση: όταν η πρόληψη γίνεται σισύφειο έργο
Άρθρο του Δημάρχου Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης και Α’ Αντιπροέδρου ΚΕΔΕ, Γρηγόρη Κωνσταντέλλου
Η κλιματική αλλαγή και η ανάγκη διάσωσης του περιβάλλοντος βρίσκονται, δικαίως, στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου τα τελευταία χρόνια. Πόλεις, θεσμοί και κοινωνία αναγνωρίζουν πλέον ότι η βιωσιμότητα, η ανθεκτικότητα και η προστασία των φυσικών πόρων δεν αποτελούν πολυτέλεια, αλλά όρο επιβίωσης. Όμως, όσο οι φυσικές καταστροφές γίνονται συχνότερες και εντονότερες, τόσο αναδεικνύεται μια βαθιά αντίφαση στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και λειτουργεί το κράτος.
«Η Αυτοδιοίκηση παραμένει ο πιο εκτεθειμένος αλλά ο λιγότερο ενισχυμένος θεσμός»
Για την Τοπική Αυτοδιοίκηση Α’ Βαθμού, αυτή η αντίφαση μεταφράζεται συχνά σε σισύφειο έργο. Από τη μία πλευρά, οι Δήμοι καλούνται να πρωταγωνιστήσουν στη μάχη για το περιβάλλον: να σχεδιάσουν έργα ανθεκτικότητας, να επενδύσουν σε πράσινες υποδομές, να προστατεύσουν ρέματα, δάση και δημόσιους χώρους, να οργανώσουν σύγχρονες δομές Πολιτικής Προστασίας. Από την άλλη, δεν τους παρέχεται πάντοτε η θεσμική δυνατότητα να προστατεύσουν στην πράξη όσα με κόπο και κόστος δημιουργούν.
Η καθημερινότητα της Αυτοδιοίκησης έχει αλλάξει δραστικά. Δεν αφορά πλέον μόνο τη διαχείριση της πόλης, αλλά την αντιμετώπιση διαρκών κινδύνων: πλημμυρικών φαινομένων, δασικών πυρκαγιών, παρατεταμένων καυσώνων, ακραίων καιρικών επεισοδίων. Όλες αυτές οι απειλές συνδέονται άμεσα με την περιβαλλοντική πολιτική και την κλιματική κρίση. Κι όμως, η Αυτοδιοίκηση παραμένει ο πιο εκτεθειμένος αλλά ο λιγότερο ενισχυμένος θεσμός.
Η κλιματική κρίση δεν αναγνωρίζει διοικητικά όρια ούτε διακρίνει αρμοδιότητες. Δεν γνωρίζει αν ένα ρέμα ανήκει στον Δήμο, στην Περιφέρεια ή στο Κράτος. Δεν περιμένει εγκρίσεις, γνωμοδοτήσεις ή πολυετείς διαδικασίες ωρίμανσης έργων. Όταν εκδηλώνεται, απαιτεί άμεση αντίδραση. Και τότε, ανεξαρτήτως θεσμικού πλαισίου, ο πολίτης στρέφεται στον Δήμο. Εκεί όπου βρίσκεται ο πιο άμεσος, ο πιο προσβάσιμος και ο πιο υπεύθυνος κρίκος της δημόσιας διοίκησης.
Το χάσμα ανάμεσα στην ευθύνη και στην αρμοδιότητα δεν είναι τεχνικό ζήτημα. Είναι πολιτικό και θεσμικό
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται το δομικό πρόβλημα. Οι Δήμοι καλούνται να επενδύσουν – κυρίως με ίδιους πόρους – σε υποδομές πρόληψης και προστασίας του περιβάλλοντος. Δημιουργούν οργανωμένα τμήματα Πολιτικής Προστασίας, εκπαιδεύουν προσωπικό, προμηθεύονται εξοπλισμό, υλοποιούν έργα που δεν είναι πάντα ορατά, αλλά είναι απολύτως κρίσιμα. Την ίδια στιγμή, όμως, η χρηματοδότηση είναι πενιχρή και παράλληλα δεν έχουν τον πρώτο λόγο στον σχεδιασμό, ούτε τη δυνατότητα να επισπεύσουν παρεμβάσεις που αφορούν άμεσα την ασφάλεια και την ποιότητα ζωής των πολιτών.
Αυτό το χάσμα ανάμεσα στην ευθύνη και στην αρμοδιότητα δεν είναι τεχνικό ζήτημα. Είναι πολιτικό και θεσμικό. Υπονομεύει την ίδια την έννοια της πρόληψης και ακυρώνει στην πράξη πολλές από τις περιβαλλοντικές πολιτικές που, θεωρητικά, όλοι υποστηρίζουμε. Όταν η Αυτοδιοίκηση καλείται να υλοποιεί αλλά όχι να αποφασίζει, να χρηματοδοτεί αλλά όχι να σχεδιάζει ολοκληρωμένα, τότε η πρόληψη μετατρέπεται σε έναν διαρκή αγώνα χωρίς σταθερό αποτέλεσμα.
Η προστασία του περιβάλλοντος και η Πολιτική Προστασία δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως παράλληλες πολιτικές. Είναι αλληλένδετες. Δεν μπορείς να μιλάς για βιώσιμες πόλεις αν δεν μπορείς να τις προστατεύσεις από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης. Και δεν μπορείς να ζητάς από τους Δήμους να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, χωρίς να τους δίνεις τα θεσμικά εργαλεία, τους πόρους και τον χρόνο που απαιτεί η πρόληψη.
Η πολιτική συζήτηση οφείλει πλέον να γίνει πιο ειλικρινής. Αν πραγματικά θέλουμε ανθεκτικές πόλεις και ουσιαστική περιβαλλοντική προστασία, τότε πρέπει να εμπιστευθούμε περισσότερο την Τοπική Αυτοδιοίκηση Α’ Βαθμού. Όχι με γενικές διακηρύξεις, αλλά με καθαρές αρμοδιότητες, απλούστερες διαδικασίες και πόρους ανάλογους της ευθύνης που της αναθέτουμε.
Διαφορετικά, θα συνεχίσουμε να σπρώχνουμε τον βράχο της πρόληψης προς την κορυφή, μόνο για να τον βλέπουμε να κατρακυλά ξανά, κάθε φορά που ένα θεσμικό κενό ακυρώνει όσα με κόπο χτίστηκαν.
Η κλιματική κρίση δεν μας επιτρέπει άλλο αυτό το σισύφειο μοντέλο. Αν θέλουμε η περιβαλλοντική πολιτική να έχει πραγματικό αντίκρισμα, η Αυτοδιοίκηση πρέπει να πάψει να λειτουργεί ως διαχειριστής των συνεπειών και να αναγνωριστεί ως κεντρικός πυλώνας πρόληψης και προστασίας.