Χριστίνα Κατωπόδη
Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων και της ψηφιακής δημόσιας σφαίρας, ο όρος «προοδευτικός» έχει γίνει μία από τις πιο εύκολες, αλλά και πιο επικίνδυνες, ταμπέλες για να φορέσει κανείς. Υποστηρίζουμε τις βασικές αξίες της ισότητας, της δικαιοσύνης και του ατομικού δικαιώματος για μια καλύτερη ζωή – όλα αυτά πολύ ωραία και σωστά, και μάλιστα με μερικά διαρκώς επαναλαμβανόμενα hashtags που εντυπωσιάζουν. Ωστόσο, ο πραγματικός πυρήνας της πρόοδου δεν κρύβεται μόνο στα λόγια, αλλά και στις πράξεις. Και εκεί, η “προοδευτική” υποκρισία αναδύεται με όλη της τη δύναμη, αποδεικνύοντας πως η επιφανειακή συμφωνία με κοινωνικά κινήματα, όπως ο φεμινισμός ή η αμφισβήτηση της πατριαρχίας, είναι απλώς ένας μηχανισμός αυτο-εκπλήρωσης, που μάλλον διατηρεί παρά ανατρέπει την υπάρχουσα τάξη.
Ας αναλύσουμε λίγο τη δυναμική αυτής της υποκρισίας. Είναι σχεδόν κοινός τόπος να βλέπουμε ανθρώπους, ιδιαίτερα σε πιο αστικά περιβάλλοντα, να δηλώνουν με πάθος τη στήριξή τους σε κοινωνικά κινήματα, από τον φεμινισμό μέχρι την οικολογία ή τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+. Όμως, όταν πέφτουν οι μάσκες και απομακρυνθούμε από την κοινωνική σκηνή των φωτογραφιών, η πραγματική στάση τους απέναντι στις αρχές που υποστηρίζουν φανερώνει έναν εντυπωσιακό διαχωρισμό λόγων και πράξεων.
Το ζήτημα με την «προοδευτική» υποκρισία είναι ότι δεν υπάρχει πραγματική διάθεση αλλαγής ή αναθεώρησης της καθημερινής ζωής και των προσωπικών πρακτικών. Αντιθέτως, η προσκόλληση σε κοινωνικά κινήματα μετατρέπεται σε μια επιθυμία για κοινωνική αποδοχή, για το να φαίνεται κάποιος «ενημερωμένος» ή «ευαισθητοποιημένος», χωρίς όμως να αντέχει το βάρος της ατομικής αλλαγής. Και, ναι, ο φεμινισμός, για παράδειγμα, είναι σαφώς μια ιδεολογία που αμφισβητεί τη δομή της πατριαρχίας, αλλά το να υποστηρίζεις τον φεμινισμό και ταυτόχρονα να αναπαράγεις καθημερινά συμπεριφορές που ενισχύουν την έμφυλη ανισότητα, σημαίνει απλά ότι κάνεις “προοδευτική” μόδα τη μάχη για την ισότητα.
Ας πάρουμε το παράδειγμα ενός άντρα που δηλώνει φεμινιστής. Στη θεωρία, υποστηρίζει την ισότητα των φύλων, αμφισβητεί τη στερεοτυπική εικόνα της γυναίκας ως «αδύναμη» ή «κατώτερη» και θεωρεί τον εαυτό του σύμμαχο στον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών. Στην πράξη, όμως, ίσως είναι ο ίδιος που δεν αμφισβητεί τις πατριαρχικές δομές στον επαγγελματικό του χώρο ή στο κοινωνικό του περιβάλλον, που δεν αναγνωρίζει τα προνόμιά του ως άντρα και ταυτόχρονα μπορεί να γελάει ή να κλείνει τα μάτια σε σεξιστικά αστεία ή συμπεριφορές από φίλους του. Αν το πιστεύει πραγματικά, γιατί δεν επηρεάζει τις προσωπικές του επιλογές ή τις συμπεριφορές του στον καθημερινό βίο;
Η «προοδευτική» υποκρισία δεν περιορίζεται, όμως, μόνο στις προσωπικές σχέσεις ή τη στάση απέναντι στον φεμινισμό. Αναλογιστείτε το φαινόμενο του «greenwashing» στον τομέα της οικολογίας, όπου εταιρείες ή άτομα κάνουν επιφανειακές κινήσεις για να φανεί πως νοιάζονται για το περιβάλλον, αλλά χωρίς να αλλάζουν τις συνήθειες κατανάλωσης ή τις παραγωγικές τους διαδικασίες. Ουσιαστικά, επιλέγουν τη «προοδευτική» εικόνα χωρίς να την ενσωματώνουν στην πραγματικότητα της ζωής τους. Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί στον τομέα της καταπολέμησης της πατριαρχίας, όταν η δράση περιορίζεται σε ψηφιακές διαμαρτυρίες ή ακραίες ρητορείες, αλλά η καθημερινή αναπαραγωγή της πατριαρχικής σκέψης και πρακτικής δεν αμφισβητείται ποτέ ουσιαστικά.
Τι σημαίνει αυτό; Πως η «προοδευτική» υποκρισία έχει γίνει ένας μηχανισμός αυτοεκπλήρωσης, όπου το να πεις ότι είσαι φεμινιστής, ή να υποστηρίξεις τη δικαιοσύνη των φύλων ή τις κοινωνικές μειονότητες, είναι περισσότερο για να νιώσεις καλά με τον εαυτό σου ή για να λάβεις την έγκριση του κοινωνικού σου κύκλου, παρά για να προκαλέσεις την αναγκαία αλλαγή στον τρόπο που ζεις και σκέφτεσαι.
Η αλήθεια είναι ότι ο πραγματικός φεμινισμός και η αμφισβήτηση της πατριαρχίας δεν είναι ακριβώς μια «εύκολη» θέση. Ζητάει από τα άτομα να εξετάσουν σε βάθος τη δική τους θέση στην κοινωνία, να αναγνωρίσουν τα προνόμιά τους και να αποδεχτούν ότι η αλλαγή δεν γίνεται με τη δημοσίευση ενός άρθρου ή την αναδημοσίευση ενός συνθήματος. Είναι μια συνεχής διαδικασία, μια διαρκής μάχη για την αποδόμηση παγιωμένων αντιλήψεων, τόσο στην προσωπική όσο και στην κοινωνική σφαίρα.
Η «προοδευτική» υποκρισία, λοιπόν, είναι ο σύγχρονος τρόπος να εμφανιζόμαστε προοδευτικοί χωρίς να αναλαμβάνουμε την προσωπική ευθύνη για την αλλαγή. Και αυτό είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα, η έλλειψη ειλικρίνειας, που αναπαράγει ακριβώς το σύστημα που ισχυρίζεται ότι θέλει να ανατρέψει. Προκειμένου να είμαστε πραγματικά προοδευτικοί, πρέπει να κοιτάξουμε πρώτα στον καθρέφτη και να δούμε αν τα λόγια μας ταιριάζουν με τις πράξεις μας – κι αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. Αλλά είναι ο μόνος τρόπος για να γίνει η αλλαγή πραγματικότητα.