Χριστίνα Κατωπόδη
Η Δύση έχει χτίσει έναν πολύ έξυπνο μηχανισμό για να προστατεύει την επιλεκτική της συνείδηση. Η στρατηγική της είναι απλή – ό,τι δεν βλέπεις, δεν υπάρχει. Κι αν υπάρχει, δεν είναι δική σου υπόθεση. Κι αν είναι, τότε έγινε για καλό.
Ας το πούμε καθαρά: η Αφρική δεν είναι αόρατη. Είναι συστηματικά αποσιωπημένη.
Δεν είναι τυχαίο. Είναι πολιτικό. Και είναι επιλογή.
Η γεωπολιτική σκακιέρα της Μέσης Ανατολής βρίσκεται για ακόμη μία φορά στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής. Πυραυλικές επιθέσεις, απειλές, στρατιωτικές ετοιμότητες και διεθνείς διπλωματικές μεσολαβήσεις γεμίζουν σελίδες και οθόνες. Στα social media, εκατομμύρια άνθρωποι μοιράζονται απόψεις, εικόνες και συναισθήματα, συμμετέχοντας σε μια παγκόσμια ψηφιακή «αγωνία». Και ενώ αυτή η σύγκρουση αναπαράγεται αστραπιαία στα ΜΜΕ, ένας άλλος πόλεμος, ίσως ο πιο θανατηφόρος του αιώνα μαίνεται στο ανατολικό Κονγκό. Ένοπλες ομάδες σφάζουν χωριά, μαζικοί βιασμοί, εκτοπισμοί, βασανιστήρια. Μόνο το 2024, έχουν σκοτωθεί πάνω από 2.000 άνθρωποι και έχουν εκτοπιστεί πάνω από 1,5 εκατομμύριο.
Και τι λέει η διεθνής κοινότητα; Απολύτως τίποτα.
Γιατί;
Γιατί η μαύρη ζωή δεν μετράει, αν δεν βολεύει
Η Δύση υποφέρει από ένα επικίνδυνο σύνδρομο: πρέπει να ταυτίζεται για να νοιαστεί. Αν δεν βλέπει στο θύμα μια αντανάκλαση του εαυτού της, το θύμα απλώς εξαφανίζεται από το κάδρο.
Η αλήθεια είναι σκληρή: οι νεκροί στην Αφρική δεν είναι “επικοινωνιακά χρήσιμοι”. Δεν είναι λευκοί. Δεν είναι “δυτικοί”. Δεν είναι “συμμαχικοί”. Δεν έχουν πίσω τους γεωπολιτική χρησιμότητα που να εξυπηρετεί τα media narratives.
Και όταν δεν σε εξυπηρετείς ως “θύμα”, μετατρέπεσαι αυτομάτως σε αδιάφορος.
Το Σουδάν πεθαίνει μόνο του
Ο εμφύλιος στο Σουδάν έχει μετατραπεί σε γενοκτονία. Η Χαρτούμ έχει μετατραπεί σε φάντασμα. Η διεθνής ανθρωπιστική βοήθεια αποκλείστηκε. Παιδιά πεθαίνουν από πείνα, νερό δεν υπάρχει, ο κόσμος τρέχει γυμνός στην έρημο για να γλιτώσει. Και όμως: κανένα έκτακτο δελτίο. Γιατί το Σουδάν, όπως και το Κονγκό, είναι “εκεί κάτω”.
Η κανονικοποίηση του αφρικανικού θανάτου
Από τις εποχές των αποικιών μέχρι σήμερα, ο δυτικός κόσμος αντιμετωπίζει την Αφρική σαν έναν χώρο που φυσιολογικά υποφέρει. Οι εικόνες από λιμούς, πολέμους, παιδιά με φουσκωμένες κοιλιές, έχουν εντυπωθεί τόσο βαθιά στο συλλογικό μας ασυνείδητο, που δεν μας σοκάρουν πια. Ίσα ίσα: τις περιμένουμε.
Η τραγωδία εκεί δεν είναι breaking news. Είναι το default.
Δεν πρόκειται για ενημέρωση. Πρόκειται για εξουσία.
Η επιλεκτική ορατότητα
Η αλήθεια είναι άβολη: δεν είναι όλοι οι πόλεμοι ίδιοι στα μάτια μας, όχι επειδή δεν έχουν το ίδιο ανθρώπινο κόστος, αλλά επειδή δεν έχουν την ίδια ορατότητα. Ο πόλεμος στην Μέση Ανατολή συγκλονίζει επειδή είναι κοντά, επειδή η φρίκη έχει εικόνα, φωνή, δραματουργία. Οι δημοσιογράφοι είναι εκεί. Οι χρήστες το κάνουν θέμα. Η οργή διαχέεται από story σε story. Είναι, με απλά λόγια, «παρών».
Την ίδια ώρα, το Κονγκό μετρά 6 εκατομμύρια νεκρούς σε δύο δεκαετίες, μα η συλλογική μας σιωπή είναι σχεδόν καθολική. Όχι από αδιαφορία – αλλά από έλλειψη πληροφορίας, προτεραιότητας, αφήγησης. Στα media, το ανθρώπινο δράμα πρέπει να ακολουθεί κάποιους όρους: ορατότητα, ταύτιση, συμμαχίες, συμφέροντα.
Οι πόλεμοι της Αφρικής και το «φόντο» της ιστορίας
Για τον δυτικό κόσμο, η Αφρική είναι ακόμη ένας γεωγραφικός χώρος και όχι μια πολιτική υπόσταση. Είναι φόντο, σύνολο από κρίσεις που «πάντα υπήρχαν». Οι γενοκτονίες στο Νταρφούρ, οι εμφύλιοι στο Μάλι, η πείνα στη Νιγηρία – όλα αυτά συμβαίνουν με δραματική συνέπεια, μα σχεδόν καμία είδηση δεν γίνεται πρωτοσέλιδο. Γιατί;
Γιατί δεν εξυπηρετούν γεωστρατηγικά αφήγημα, γιατί δεν υπάρχει «κακός» και «καλός» με όρους που να συγκινούν το δυτικό φαντασιακό, γιατί ο ρατσισμός – έστω και υποδόριος – διαπερνά τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε τον ανθρώπινο πόνο.
Ο αλγόριθμος ως επιμελητής της ηθικής
Σήμερα, ο αλγόριθμος επιλέγει τι θα μας εξοργίσει, τι θα μας λυπήσει, τι θα μας κινητοποιήσει. Δεν είναι ο Θεός της ηθικής μας, αλλά ο γραφιάς της. Αυτός μας δείχνει ποιο αίμα είναι κόκκινο και ποιο… απλώς background. Αν ένα βίντεο δεν «ανεβαίνει», δεν «κινείται», δεν «πολλαπλασιάζεται», η ιστορία χάνεται.
Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο η λήθη. Είναι η αίσθηση ότι η πραγματικότητα ξεκινά εκεί που αρχίζει το trend και τελειώνει εκεί που ο αλγόριθμος γυρνά σε κάτι πιο “light”.
Χρειαζόμαστε μια νέα ευαισθησία. Για να υπάρχει χώρος και για τα παιδιά που πεθαίνουν στη Μπουρκίνα Φάσο, για τους ξεριζωμένους της Αιθιοπίας, για τους σφαγιασμένους στο Κονγκό.
Αυτό δεν είναι θέμα ισορροπίας. Είναι θέμα δικαιοσύνης. Αν δεν χτίσουμε μια συνείδηση που να βλέπει πέρα από την εικόνα και τον αλγόριθμο, τότε δεν θα έχουμε ηθική – θα έχουμε «μόνο ρεύματα», και αυτό είναι τρομακτικό.