Δωρεά Οργάνων: Μια τεκμηριωμένη πράξη ζωής
Άρθρο του Κλινικού Ψυχολόγου, Dr. Βασίλη Γκουτμάχερ
Η δωρεά ιστών και οργάνων αποτελεί μια κατεξοχήν πράξη βιοηθικής και κοινωνικής ευθύνης, η οποία υπερβαίνει το ατομικό επίπεδο και εγγράφεται στον πυρήνα της συλλογικής υγείας.
«Η έννοια της δωρεάς εμπεριέχει μια υπαρξιακή διάσταση: τη μετατροπή του τέλους σε συνέχεια.»
Από επιστημονική σκοπιά, δεν πρόκειται μόνο για μια ιατρική πράξη υψηλής εξειδίκευσης, αλλά για μια σύνθετη διαδικασία που εμπλέκει ψυχολογικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες. Η απόφαση για δωρεά, είτε λαμβάνεται εν ζωή είτε μέσω των οικείων μετά θάνατον, συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που το άτομο αντιλαμβάνεται την απώλεια, το σώμα και τη συνέχεια της ζωής.
Στην ελληνική πραγματικότητα, η πρόοδος που καταγράφεται το τελευταίο διάστημα στον τομέα των μεταμοσχεύσεων συνδέεται με τη βελτίωση της οργάνωσης και του συντονισμού, κυρίως μέσω του Ελληνικού Οργανισμού Μεταμοσχεύσεων. Η ενίσχυση των δικτύων ανίχνευσης δυνητικών δοτών και η συστηματοποίηση των διαδικασιών έχουν συμβάλει στην αύξηση των διαθέσιμων μοσχευμάτων. Ωστόσο, από ψυχολογική οπτική, το κρίσιμο πεδίο παραμένει η στάση της κοινωνίας απέναντι στη δωρεά, η οποία εξακολουθεί να επηρεάζεται από αμφιθυμία, φόβους και γνωστικές στρεβλώσεις.
«Η δωρεά οργάνων δεν μπορεί να ιδωθεί ως μια εξαιρετική ή ηρωική πράξη που αφορά λίγους.
Αντιθέτως, συνιστά μια τεκμηριωμένη, κοινωνικά αναγκαία επιλογή που δύναται να ενταχθεί στον ορίζοντα του “κανονικού”»
Η έννοια της δωρεάς εμπεριέχει μια υπαρξιακή διάσταση: τη μετατροπή του τέλους σε συνέχεια. Για τους συγγενείς ενός πιθανού δότη, η συναίνεση στη δωρεά συχνά λαμβάνεται σε συνθήκες οξέος πένθους, όπου η συναισθηματική επιβάρυνση είναι υψηλή και ο χρόνος περιορισμένος. Σε αυτές τις συνθήκες, η ύπαρξη σαφώς διατυπωμένης επιθυμίας του ίδιου του ατόμου λειτουργεί προστατευτικά, μειώνοντας το ψυχολογικό βάρος της απόφασης. Η ενημέρωση και η προγενέστερη συζήτηση εντός της οικογένειας αποτελούν, συνεπώς, κρίσιμους παράγοντες που διευκολύνουν τη διαδικασία.
Παράλληλα, η εμπειρία της μεταμόσχευσης για τον λήπτη δεν εξαντλείται στο χειρουργικό σκέλος. Η προσαρμογή στη «νέα» σωματικότητα, η διαχείριση της ενοχής απέναντι στον δότη, αλλά και ο φόβος απόρριψης του μοσχεύματος συνιστούν βασικούς άξονες ψυχολογικής διεργασίας. Σε αυτό το πλαίσιο, δομές όπως το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο αναδεικνύουν τη σημασία της διεπιστημονικής προσέγγισης, όπου η ιατρική φροντίδα πλαισιώνεται από συστηματική ψυχολογική υποστήριξη. Η ενσωμάτωση της ψυχικής υγείας στη μεταμοσχευτική διαδικασία δεν αποτελεί συμπληρωματική υπηρεσία, αλλά αναγκαία συνθήκη για τη βελτιστοποίηση των θεραπευτικών εκβάσεων.
Η συμβολή του Ίδρυμα Ωνάση και του Υπουργείο Υγείας και συγκεκριμένα του Προέδρου του Ωνασείου Νοσοκομείου καθηγητή Ιωάννη Μπολέτη και του Υπουργού Υγείας Αδωνι Γεωργιάδη αντίστοιχα, στην ενίσχυση του πεδίου είναι εμφανής σε επίπεδο υποδομών και στρατηγικού σχεδιασμού, γεγονός που αποτυπώνεται και στην αυξητική τάση των δωρεών κατά το τρέχον έτος. Παρ’ όλα αυτά, η βιωσιμότητα αυτής της προόδου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διαμόρφωση μιας ώριμης κοινωνικής στάσης απέναντι στη δωρεά.
Η διεθνής βιβλιογραφία καταδεικνύει ότι οι κοινωνίες με υψηλά ποσοστά δωρεάς χαρακτηρίζονται από αυξημένη εμπιστοσύνη στους θεσμούς υγείας, επαρκή ενημέρωση και καλλιέργεια κουλτούρας αλληλεγγύης. Στην Ελλάδα, η μετάβαση προς ένα τέτοιο πρότυπο βρίσκεται σε εξέλιξη, αλλά απαιτεί συστηματική προσπάθεια. Η αποστιγματοποίηση της συζήτησης γύρω από τον θάνατο και η ενίσχυση της γνώσης σχετικά με τη διαδικασία της δωρεάς αποτελούν βασικά βήματα.
Η δωρεά οργάνων δεν μπορεί να ιδωθεί ως μια εξαιρετική ή ηρωική πράξη που αφορά λίγους. Αντιθέτως, συνιστά μια τεκμηριωμένη, κοινωνικά αναγκαία επιλογή που δύναται να ενταχθεί στον ορίζοντα του «κανονικού». Η ενθάρρυνση προς αυτή την κατεύθυνση δεν εδράζεται σε ηθικολογικά επιχειρήματα, αλλά σε δεδομένα που αναδεικνύουν τη σωτήρια επίδρασή της. Υπό αυτή την έννοια, η ενίσχυση της δωρεάς αποτελεί όχι μόνο ζήτημα πολιτικής υγείας, αλλά και δείκτη συλλογικής ωριμότητας.