Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να εκφράσουν με λέξεις αυτό που νιώθουν. Κι όμως, η ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να κατονομάζουμε τα συναισθήματά μας είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστικά για να μην αφήνουμε το άγχος και την εσωτερική πίεση να μας κυριεύουν.
Αν νιώθετε ότι αυτή η διαδικασία αποτελεί πρόκληση για εσάς, δεν είστε οι μόνοι. Στη δουλειά μου ως ψυχοθεραπευτής, έχω βοηθήσει δεκάδες θεραπευόμενους να εξοικειωθούν με όσα συμβαίνουν μέσα στο κεφάλι τους, καθώς πρόκειται για μια απροσδόκητα κοινή δυσκολία.
Η επιστημονική εξήγηση: Από το σώμα στη γλώσσα
Υπάρχει ένας ξεκάθαρος επιστημονικός λόγος πίσω από αυτή τη δυσκολία. Τα συναισθήματα ξεκινούν ως σωματικές αισθήσεις, οι οποίες υφίστανται επεξεργασία σε ένα σημείο του εγκεφάλου που δεν έχει άμεση πρόσβαση στον λόγο.
Για να καταφέρουμε να ονομάσουμε ένα συναίσθημα, πρέπει πρώτα να συνειδητοποιήσουμε τη σωματική αίσθηση και, στη συνέχεια, να επιστρατεύσουμε ένα διαφορετικό μέρος του εγκεφάλου για να βρούμε τις κατάλληλες λέξεις.
Η διαδικασία αυτή γίνεται ακόμη πιο περίπλοκη αν σκεφτεί κανείς ότι η ίδια σωματική αίσθηση μπορεί να κρύβει τελείως διαφορετικά συναισθήματα. Για παράδειγμα, το «πέταγμα» στο στομάχι μπορεί να σημαίνει ότι είστε ενθουσιασμένοι, αλλά μπορεί εξίσου να σημαίνει ότι έχετε άγχος ή, πολύ απλά, ότι πεινάτε.
Όταν δεν έχουμε το κατάλληλο λεξιλόγιο για να περιγράψουμε τι νιώθουμε, τείνουμε να αποφεύγουμε εντελώς αυτές τις σωματικές αισθήσεις. Το αποτέλεσμα; Τα συναισθήματα συσσωρεύονται και ξεσπούν πολύ πιο έντονα αργότερα. Εναλλακτικά, τους δίνουμε μια πολύ γενική ταμπέλα (όπως «είμαι καλά» ή «είμαι χάλια»), κάτι που μας απομακρύνει από τον πλούτο της ανθρώπινης εμπειρίας, κάνοντάς μας να νιώθουμε αποκομμένοι από τον εαυτό μας και τους γύρω μας.
Τι είναι η «αλεξιθυμία»;
Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται αλεξιθυμία (ή «συναισθηματική τύφλωση») και μεταφράζεται κυριολεκτικά ως η «αδυναμία σωστής περιγραφής των συναισθημάτων». Επηρεάζει περίπου το 10% του πληθυσμού. Αν θέλετε να δείτε αν έχετε τάσεις αλεξιθυμίας, υπάρχουν online τεστ αξιολόγησης (όπως το TAS-20 ή το ερωτηματολόγιο Perth Alexithymia Questionnaire).
Δεν υπάρχει μια μοναδική εξήγηση για το τι την προκαλεί, αλλά οι επικρατέστερες θεωρίες εστιάζουν σε:
-
Διαφορές στον τρόπο που ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα ερεθίσματα.
-
Πρώιμες εμπειρίες με τους γονείς/κηδεμόνες και το δικό τους συναισθηματικό εύρος.
-
Γενετικούς παράγοντες.
Οι κοινωνικές και οικογενειακές «παγίδες»
Ακόμα κι αν δεν πάσχετε από αλεξιθυμία, υπάρχουν πολλοί κοινωνικοί και πολιτισμικοί λόγοι που μας εμποδίζουν να εκφραστούμε:
-
Η πίεση να φανούμε δυνατοί: Η κοινωνία μάς μαθαίνει να «σφίγγουμε τα δόντια», με αποτέλεσμα να αποκόβουμε τον εαυτό μας από αυτό που νιώθουμε.
-
Τα οικογενειακά ταμπού: Στο περιβάλλον που μεγαλώσαμε, μπορεί ορισμένα συναισθήματα (π.χ. ο θυμός ή η ζήλια) να θεωρούνταν απαγορευμένα.
-
Τα στερεότυπα των φύλων: Η παραδοσιακή αντίληψη θέλει συγκεκριμένα συναισθήματα να είναι «αντρικά» ή «γυναικεία». Για παράδειγμα, η έκφραση θυμού από μια γυναίκα ή η έκφραση θλίψης από έναν άντρα συχνά επικρίνονται.
Αξίζει να σκεφτείτε τι μηνύματα λάβατε στα παιδικά σας χρόνια, ώστε να εντοπίσετε τα δικά σας μοτίβα συμπεριφοράς.
Πρακτικά εργαλεία: Μαθαίνοντας τη «γλώσσα» των συναισθημάτων
Για να εξοικειωθείτε με την περιγραφή των συναισθημάτων σας, μπορείτε να δοκιμάσετε τον «Τροχό των Συναισθημάτων» (Feelings Wheel). Πρόκειται για ένα οπτικό εργαλείο που έχει στο κέντρο του τα βασικά συναισθήματα (χαρά, λύπη, θυμός) και ξεδιπλώνεται προς τα έξω σε πιο συγκεκριμένες και λεπτές αποχρώσεις. Υπάρχει επίσης και ο «Τροχός Σωματικών Αισθήσεων και Συναισθημάτων», ο οποίος σας βοηθά να αναγνωρίσετε το συναίσθημα με βάση το πού το νιώθετε στο σώμα σας.
Η εκμάθηση αυτής της γλώσσας μοιάζει με το να μαθαίνεις μια ξένη γλώσσα. Φανταστείτε να βρίσκεστε στο εξωτερικό και να προσπαθείτε να επικοινωνήσετε χωρίς να ξέρετε τις λέξεις. Ίσως τα καταφέρετε με νοήματα, αλλά το να μπορείτε να μιλήσετε σωστά σάς δίνει αυτοπεποίθηση και τον απόλυτο έλεγχο.
Στο νέο μου βιβλίο, Find Your Path to Acceptance, εξηγώ ότι η επιστήμη επιβεβαιώνει πως και μόνο που δίνουμε όνομα σε αυτό που νιώθουμε, η ένταση του συναισθήματος μειώνεται και νιώθουμε λιγότερο ευάλωτοι.
Πόσα συναισθήματα υπάρχουν τελικά;
Μια έρευνα του 2021 για το βιβλίο Atlas of the Heart μελέτησε 7.000 ανθρώπους για πέντε χρόνια, ζητώντας τους να καταγράψουν τα συναισθήματα που μπορούσαν να αναγνωρίσουν την ώρα που τα βίωναν.
-
Ο μέσος όρος των συναισθημάτων που μπορούσαν να ονομάσουν ήταν μόλις τρία: χαρά, λύπη και θυμός.
-
Όσοι έχουν δει την animated ταινία Inside Out (Τα Μυαλά που Κουβαλάς, 2015) ίσως μπορούν να ονομάσουν πέντε (Χαρά, Λύπη, Φόβος, Θυμός, Αηδία), ενώ όσοι είδαν το sequel του 2024 πρόσθεσαν άλλα τέσσερα (Άγχος, Ζήλια, Ντροπή, Ανία).
-
Οι συγγραφείς του Atlas of the Heart, ωστόσο, κατέληξαν στο ότι υπάρχουν 87 διαφορετικά συναισθήματα και εμπειρίες που ορίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη.
Όσο πιο ακριβείς είμαστε στον διαχωρισμό των συναισθημάτων μας, τόσο πιο αποτελεσματικά μπορούμε να τα διαχειριστούμε. Όταν πρόκειται για θετικά συναισθήματα, αυτή η ξεκάθαρη εικόνα μάς βοηθά να τα αναπαράγουμε και να τα διατηρήσουμε, καθώς η υψηλή συναισθηματική «ανάλυση» συνδέεται στενά με την ευτυχία και την επιτυχία στη ζωή μας.