Στην κόψη του ξυραφιού ακροβατούν χιλιάδες οφειλέτες που αναζητούν σανίδα σωτηρίας, προκειμένου να έχουν χρήματα στη διάθεσή τους και να ανταπεξέλθουν στις αυξημένες υποχρεώσεις τους.
Αντώνης Κατωπόδης
Τα βεβαιωμένα χρέη στην εφορία, το Δημόσιο και τις τράπεζες αποτελούν «θηλιά» στο λαιμό για χιλιάδες φορολογούμενους, οι οποίοι ψάχνουν μια 2η ευκαιρία για να κάνουν μια νέα αρχή και να ξεπεράσουν τα λάθη του παρελθόντος.
Το πρόβλημα τείνει να λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις για χιλιάδες οφειλέτες και η εκτίμηση που κυριαρχεί είναι ότι απαιτούνται νέες πρωτοβουλίες λόγω και του πολέμου στη Μέση Ανατολή.
Νομικοί που ασχολούνται με το θέμα, υπογραμμίζουν σε όλους τους τόνους ότι η συζήτηση για το ακατάσχετο τραπεζικών λογαριασμών δεν είναι απλώς μια τεχνική αναφορά σε έναν φορολογικό κανόνα. Όπως εξηγούν, πρόκειται για ένα μείζον θέμα που έχει βαθιά κοινωνική και οικονομική αποτύπωση, καθώς αγγίζει τον πυρήνα της καθημερινότητας νοικοκυριών που ζουν με τον εφιάλτη της κατάσχεσης.
Το πρόβλημα έχει άμεση σχέση, με το υψηλό κόστος ζωής και τη διαπίστωση ότι τα εισοδήματα δεν αρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες των πολιτών, ιδίως στις περιπτώσεις που υπάρχουν οφειλές στο δημόσιο ή τις τράπεζες.
Ελάχιστο δίχτυ
Με βάση αυτά τα δεδομένα, το ερώτημα που θέτει η μεγάλη πλειονότητα των οφειλετών, δεν είναι απλά και μόνο ποιο είναι το όριο του ακατάσχετου, αλλά εάν αυτό το όριο, επαρκεί για μια αξιοπρεπή ζωή.
Η απάντηση όπως γίνεται αντιληπτό δεν είναι μονοσήμαντη, αλλά σε κάθε περίπτωση το ακατάσχετο των 1.250 ευρώ λειτουργεί, θεωρητικά, ως ένα ελάχιστο δίχτυ ασφαλείας για χιλιάδες οφειλές.
Κοινό μυστικό είναι άλλωστε, ότι το όριο αυτό δεν είναι αρκετό, εάν αναλογιστεί κανείς ότι οι τιμές στα βασικά αγαθά, το κόστος στέγασης, την ενέργεια και τις μεταφορές έχουν ξεφύγει. Δεν είναι μάλιστα υπερβολή να υποστηρίξει κανείς ότι μέσα σε αυτό το ασφυκτικό πλαίσιο, το προστατευόμενο ποσό συχνά εξανεμίζεται πριν καν ολοκληρωθεί ο μήνας και τα νοικοκυριά αδυνατούν να τα βγάλουν πέρα.
Ένας άλλος κρίσιμος παράγοντας σχετικά με το ακατάσχετο, είναι και η άγνοια που έχουν πολλοί πολίτες για τις βασικές λεπτομέρειες του συστήματος, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα να χάνουν την προστασία που δικαιούνται.
Συνεχείς παρεμβάσεις
Όπως γίνεται αντιληπτό, η επαναφορά του θέματος στην επικαιρότητα δεν είναι τυχαία και σχετίζεται με τις μαζικές κατασχέσεις, που οδηγούν πολλές οικογένειες να μην έχουν ούτε τα βασικά για μια αξιοπρεπή διαβίωση.
Στο πλαίσιο αυτό εξηγούνται οι συνεχείς παρεμβάσεις επαγγελματικών φορέων για επανεξέτασης του πλαισίου, με την Πολιτεία πάντως να δείχνει επιφυλακτική, φοβούμενη τις δημοσιονομικές συνέπειες μιας ενδεχόμενης αύξησης.
Ζητούμενο σε κάθε περίπτωση, με βάση το νέο σύνθετο περιβάλλον, είναι ασφαλώς η κατανόηση του τρόπου λειτουργίας του ακατάσχετου, που δεν είναι απλώς χρήσιμη, αλλά απαραίτητη.
Η αξιοποίηση των υπαρχόντων εργαλείων, θεωρείται «κλειδί», καθώς όσο σημαντικό κι αν είναι το ύψος της προστασίας, άλλο τόσο είναι να γνωρίζει ο πολίτης πώς να τα ενεργοποιήσει και να διατηρήσει το ακατάσχετο.
Η προϊστορία
Ο θεσμός του ακατάσχετου τραπεζικού λογαριασμού δεν υπήρχε πάντα στη σημερινή του μορφή και η δημιουργία του συνδέεται με τις συνθήκες που διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, ιδιαίτερα μετά το 2010.
Πρόκειται για μια εξαιρετικά δύσκολη εποχή που δύσκολα μπορεί να ξεχαστεί, καθώς η ανάγκη για αύξηση των δημοσίων εσόδων οδήγησε σε μαζικές κατασχέσεις εις βάρος οφειλετών, ακόμη και για σχετικά μικρά ποσά.
Το αποτέλεσμα ήταν χιλιάδες πολίτες να βρίσκονται χωρίς πρόσβαση σε βασικά χρήματα για την κάλυψη καθημερινών αναγκών. Μισθοί και συντάξεις δεσμεύονταν εν μέρει ή στο σύνολό τους, δημιουργώντας έντονη κοινωνική δυσαρέσκεια.
Η πολιτεία, αντιλήφθηκε ότι η πλήρης «απογύμνωση» των πολιτών από ρευστότητα δεν εξυπηρετεί ούτε την κοινωνική συνοχή ούτε τελικά την οικονομία και στο πλαίσιο αυτό, προχώρησε στη θέσπιση ενός προστατευτικού μηχανισμού. Έτσι καθιερώθηκε το ακατάσχετο όριο, με βασικό στόχο να εξασφαλιστεί ένα ελάχιστο ποσό διαβίωσης.
Η φιλοσοφία ήταν και το κράτος να μπορεί να διεκδικεί τις οφειλές του, αλλά όχι σε βαθμό που να στερεί από τον πολίτη τα απαραίτητα για την επιβίωσή του. Στην πορεία, το μέτρο εξελίχθηκε, καθώς το όριο αυξήθηκε, οι διαδικασίες απλοποιήθηκαν και ενσωματώθηκαν ψηφιακές υπηρεσίες μέσω της ΑΑΔΕ.
Ωστόσο, η βασική αρχή παρέμεινε η ίδια και αφορούσε στην ισορροπία μεταξύ:
-εισπρακτικής αποτελεσματικότητας και
-κοινωνικής προστασίας.
Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι το ακατάσχετο δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, καθώς παρόμοια μέτρα υπάρχουν σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, γεγονός που δείχνει ότι πρόκειται για ένα ευρύτερο εργαλείο κοινωνικής πολιτικής.
Όρια και κανόνες
Το 2026, το βασικό όριο του ακατάσχετου τραπεζικού λογαριασμού παραμένει στα 1.250 ευρώ μηνιαίως και το ποσό αυτό προστατεύεται από κατασχέσεις, υπό την αυστηρή προϋπόθεση ότι ο λογαριασμός έχει δηλωθεί ως ακατάσχετος.
Η προστασία αυτή αφορά έναν και μόνο λογαριασμό ανά φυσικό πρόσωπο, κάτι που σημαίνει ότι ο πολίτης πρέπει να επιλέξει προσεκτικά ποιος λογαριασμός θα δηλωθεί, καθώς οποιοσδήποτε άλλος παραμένει εκτεθειμένος.
Η διαδικασία δήλωσης γίνεται ηλεκτρονικά μέσω της πλατφόρμας της ΑΑΔΕ και θεωρείται σχετικά απλή. Ωστόσο, η ευκολία της διαδικασίας δεν αναιρεί τη σημασία της, καθώς στην περίπτωση κατά την οποία ο οφειλέτης δεν προχωρήσει στην ολοκλήρωση της δήλωσης, το σύστημα δεν αναγνωρίζει καμία προστασία.
Ένα κρίσιμο σημείο αφορά τους κοινούς λογαριασμούς, καθώς σ’ αυτή την περίπτωση πρέπει να γίνει δήλωση από όλους τους συνδικαιούχους. Εάν έστω και ένας από τους συνδικαιούχους, δεν προχωρήσει στη διαδικασία, το ποσό δεν προστατεύεται πλήρως, κάτι που συχνά οδηγεί σε δυσάρεστες εκπλήξεις.
Παράλληλα, ισχύουν διαφορετικοί κανόνες για μισθούς και συντάξεις, με το ακατάσχετο όριο για αυτά τα εισοδήματα είναι 1.000 ευρώ, ενώ για τα επόμενα ποσά εφαρμόζονται κλιμακωτά ποσοστά κατάσχεσης.
Η πραγματικότητα πάντως δείχνει ότι πολλοί πολίτες είτε δεν γνωρίζουν το πλαίσιο είτε το υποτιμούν, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα να χάνουν χρήματα που θα μπορούσαν να είχαν προστατευτεί.
Γιατί δεν αυξάνεται
Κυβερνητικά στελέχη, αναγνωρίζουν ότι η συζήτηση για αύξηση του ακατάσχετου λογαριασμού είναι έντονη, αλλά η υλοποίησή της δεν είναι μια εύκολη υπόθεση. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν οι κοινωνικοί και επαγγελματικοί φορείς οι οποίοι υποστηρίζουν ότι το όριο των 1.250 ευρώ δεν ανταποκρίνεται στις σημερινές συνθήκες, ενώ από την άλλη, το οικονομικό επιτελείο διατηρεί επιφυλάξεις.
Ο βασικός λόγος για τη στάση του οικονομικού επιτελείου είναι δημοσιονομικός, καθώς η αύξηση του ακατάσχετου θα οδηγούσε σε περιορισμό της δυνατότητας του κράτους να εισπράττει ληξιπρόθεσμες οφειλές.
Παράγοντες του υπουργείου εξηγούν ότι:
-σε μια περίοδο όπου η δημοσιονομική σταθερότητα αποτελεί προτεραιότητα, λόγω και των συνθηκών αβεβαιότητας που υπάρχουν στον πλανήτη, μια τέτοια κίνηση θα ήταν ριψοκίνδυνη,
-υπάρχει ο φόβος ότι μια γενικευμένη αύξηση θα μπορούσε να δημιουργήσει αντικίνητρα για την αποπληρωμή χρεών.
Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι στην περίπτωση κατά την οποία οι πολίτες αισθάνονται ότι ένα μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων τους είναι προστατευμένο, ενδέχεται να μειωθεί η πίεση για ρύθμιση οφειλών.
Στο πλαίσιο αυτό, αντί για οριζόντιες αυξήσεις, εξετάζονται εναλλακτικές λύσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν καλύτερες ρυθμίσεις αποπληρωμής, περισσότερες δόσεις και κίνητρα για συνεπείς οφειλέτες. Η λογική είναι ότι η ενίσχυση της συμμόρφωσης μπορεί να αποφέρει καλύτερα αποτελέσματα από μια απλή αύξηση του ορίου.
Παράλληλα, έχει τεθεί στο τραπέζι η ιδέα σύνδεσης του ακατάσχετου με τον κατώτατο μισθό, προσέγγιση που θα επέτρεπε την αυτόματη προσαρμογή του ορίου, χωρίς την ανάγκη πολιτικών αποφάσεων κάθε φορά.
Παραδείγματα & παγίδες
Σύμφωνα με εγκύκλιο της ΑΑΔΕ, το ακατάσχετο ποσό για μισθούς, συντάξεις και ασφαλιστικά βοηθήματα διαμορφώνεται στα 1.000 ευρώ.
Η κατάσχεση επιτρέπεται ως εξής:
-Για ποσά από 1.000 έως 1.500 ευρώ, μπορεί να κατασχεθεί το μισό του ποσού που υπερβαίνει τα 1.000 ευρώ.
–Για εισοδήματα άνω των 1.500 ευρώ, η κατάσχεση μπορεί να επιβληθεί στο σύνολο του ποσού που υπερβαίνει τα 1.500 ευρώ.
Για να γίνει σαφής η φιλοσοφία του ακατάσχετου λογαριασμού, ο «Χτύπος» παρουσιάζει συγκεκριμένα πρακτικά παραδείγματα που αποκαλύπτουν όχι μόνο τον τρόπο λειτουργίας του μέτρου, αλλά και τις παγίδες που κρύβει.
Ένας εργαζόμενος με μισθό 900 ευρώ είναι πλήρως προστατευμένος, καθώς το όριο τον καλύπτει αλλά ένας συνταξιούχος με 1.200 ευρώ θα δει μέρος του ποσού να κατάσχεται, συγκεκριμένα το 50% των 200 ευρώ που υπερβαίνουν το όριο των 1.000.
Σε μεγαλύτερα εισοδήματα τα πράγματα δυσκολεύουν, καθώς ένας εργαζόμενος με 1.600 ευρώ μπορεί να χάσει σημαντικό μέρος του εισοδήματός του, λόγω του ότι εφαρμόζονται διαφορετικοί συντελεστές κατάσχεσης.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικές είναι οι εξής περιπτώσεις:
-εάν ένας πολίτης έχει 1.300 ευρώ σε δηλωμένο λογαριασμό, τα 50 ευρώ είναι εκτεθειμένα.
-εάν ο λογαριασμός δεν έχει δηλωθεί, το σύνολο μπορεί να κατασχεθεί.
Στους κοινούς λογαριασμούς εντοπίζεται μία από τις μεγαλύτερες παγίδες, καθώς εάν ένας συνδικαιούχος δεν έχει δηλώσει τον λογαριασμό, η προστασία δεν ισχύει πλήρως, ακόμη κι αν οι υπόλοιποι έχουν συμμορφωθεί.
Επιπλέον, πολλοί πολίτες κάνουν το λάθος να διατηρούν περισσότερους λογαριασμούς, χωρίς να συγκεντρώνουν τα χρήματά τους στον δηλωμένο, κάτι που οδηγεί σε απώλειες που θα μπορούσαν εύκολα να αποφευχθούν.
Δεν είναι πανάκεια
Όπως γίνεται αντιληπτό, το ακατάσχετο αποτελεί θεμελιώδη μηχανισμό προστασίας, αλλά δεν είναι πανάκεια, καθώς το όριο των 1.250 ευρώ προσφέρει μια βασική ασφάλεια, αλλά δεν ανταποκρίνεται πάντα στις πραγματικές ανάγκες των πολιτών.
Η συζήτηση για την αναπροσαρμογή του αναμένεται να συνεχιστεί, ιδιαίτερα αν οι οικονομικές πιέσεις ενταθούν, αλλά ακόμη και χωρίς αλλαγές, οι πολίτες μπορούν να προστατευτούν καλύτερα μέσω σωστής ενημέρωσης και διαχείρισης.
Σε τελική ανάλυση, είναι μια ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη του κράτους να εισπράττει και στο δικαίωμα του πολίτη να ζει με αξιοπρέπεια και σε αυτή την ισορροπία, η γνώση είναι το πιο ισχυρό «όπλο».