Σπίτια από κλωστή, κήποι ακρόασης, δάπεδα από αλάτι, κούκλες-μωρά που ζητούν φροντίδα και ένα περίπτερο που μοιάζει να προσπαθεί να δραπετεύσει από την ίδια του την ιστορία συνθέτουν το σκηνικό της 61ης Μπιενάλε της Βενετίας.
Η 61η Διεθνής Έκθεση Τέχνης άνοιξε για το κοινό το Σάββατο 9 Μαΐου και θα διαρκέσει έως τις 22 Νοεμβρίου 2026, παρουσιάζοντας ένα πολυφωνικό πανόραμα σύγχρονης δημιουργίας, με καλλιτέχνες από διαφορετικές γενιές και γεωγραφίες. Η διοργάνωση εκτείνεται από τη ζωγραφική και τη γλυπτική έως την περφόρμανς και τις πολυμεσικές εγκαταστάσεις.
Η φετινή Μπιενάλε πραγματοποιείται χωρίς την επιμελήτρια που τη σχεδίασε, την Κόγιο Κούο, η οποία έφυγε από τη ζωή κατά την περίοδο προετοιμασίας. Το επιμελητικό της όραμα υλοποιήθηκε τελικά από πέντε στενούς συνεργάτες της.
Το όραμα της Κόγιο Κούο
Η Κόγιο Κούο, η πρώτη Αφρικανή γυναίκα που ανέλαβε την επιμέλεια της μεγαλύτερης εικαστικής διοργάνωσης στον κόσμο, σχεδίασε μια έκθεση χαμηλών τόνων, με στόχο να αναδείξει τον παλμό της σύγχρονης δημιουργίας χωρίς εντυπωσιοθηρία.
Με τον τίτλο “Σε χαμηλές τονικότητες” η διοργάνωση εστιάζει στην εσωτερική προσέγγιση της τέχνης, δίνοντας έμφαση στη διακριτική δύναμη της εμπειρίας. Η επιλογή των καλλιτεχνών έγινε με ισότιμη κατανομή ανδρών και γυναικών, αλλά και με ισορροπία ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.
Παράλληλα, η φετινή έκθεση, με περισσότερες από 100 εθνικές συμμετοχές και 31 παράλληλες δράσεις, ξεκίνησε με έντονο θεσμικό και πολιτικό παρασκήνιο. Η παραίτηση της διεθνούς επιτροπής βραβείων λίγο πριν από τα εγκαίνια, η κατάργηση των Χρυσών Λεόντων και η αντικατάστασή τους από βραβεία κοινού, καθώς και οι συζητήσεις γύρω από τη συμμετοχή της Ρωσίας και του Ισραήλ, μετέφεραν μέρος της δημόσιας συζήτησης από το καλλιτεχνικό στο πολιτικό πεδίο.
Τα περίπτερα που κέρδισαν το ενδιαφέρον
Η 61η Μπιενάλε μοιάζει να καλεί τον επισκέπτη να κινηθεί πιο αργά. Όχι να αναζητήσει απλώς την επόμενη εντυπωσιακή εικόνα, αλλά να παρατηρήσει, να παραμείνει και να βιώσει το έργο.
Ανάμεσα στα περίπτερα που ξεχωρίζουν βρίσκονται εκείνα της Αυστρίας, της Ιαπωνίας, της Γερμανίας, της Ελλάδας, της Ινδίας, της Αργεντινής και του Βατικανού. Παρότι διαφέρουν αισθητικά και θεματικά, πολλά από αυτά μοιράζονται μια κοινή κατεύθυνση: ενδιαφέρονται λιγότερο για το έργο ως αντικείμενο και περισσότερο για την εμπειρία που δημιουργείται γύρω του.
Στα Giardini, η ζωντανή παρέμβαση της Otobong Nkwanga στην πρόσοψη του Κεντρικού Περιπτέρου μετατρέπει το κτίριο σε έναν οργανισμό γεμάτο φυτά, έντομα και αρώματα. Η εγκατάσταση λειτουργεί σαν πύλη ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, τη φύση, την οικολογία και την οικονομία.
Η Αυστρία με νερό, σώματα και μηχανές
Ένα από τα πιο δημοφιλή περίπτερα της διοργάνωσης είναι αυτό της Αυστρίας, όπου η Florentina Holzinger παρουσιάζει το “Seaworld Venice”. Το έργο μετατρέπει τον χώρο σε ένα ασφυκτικό σύστημα νερού, αποβλήτων, μηχανών και σωμάτων.
Χημικές τουαλέτες, σωλήνες, φίλτρα, γυμνά σώματα σε μεταλλικές κατασκευές, δεξαμενές νερού και μηχανισμοί που λειτουργούν ασταμάτητα δημιουργούν ένα περιβάλλον που μοιάζει να βρίσκεται στα όρια της κατάρρευσης.
Η εγκατάσταση δεν περιορίζεται στην πρόκληση ή στο σοκ. Θέτει ερωτήματα για την αντοχή του ανθρώπινου σώματος, τη σχέση του με την τεχνολογία και την προσπάθεια επιβίωσης σε ένα ασταθές περιβάλλον. Σε μια πόλη όπως η Βενετία, που βρίσκεται αντιμέτωπη με την άνοδο της στάθμης των νερών και την περιβαλλοντική αβεβαιότητα, το έργο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη επικαιρότητα.
Η Ιαπωνία μετατρέπει τη φροντίδα σε συλλογική πράξη
Στο ιαπωνικό περίπτερο, ο Αμερικανοϊάπωνας queer καλλιτέχνης Ei Arakawa-Nash παρουσιάζει το “Grass Babies, Moon Babies”, ένα έργο που μετατρέπει τη φροντίδα σε συλλογική ευθύνη.
Οι επισκέπτες καλούνται να κρατήσουν κούκλες-μωρά, οι οποίες έχουν το βάρος ενός βρέφους τεσσάρων μηνών και φορούν μικροσκοπικά γυαλιά ηλίου. Οι 208 κούκλες βρίσκονται διάσπαρτες στον χώρο και οι επισκέπτες μπορούν να τις μεταφέρουν, να τους αλλάξουν πάνα και να σκανάρουν QR codes για να λάβουν μικρά ποιήματα που αντιστοιχούν στα “γενέθλια” κάθε μωρού.
Αυτό που αρχικά μοιάζει με παιχνίδι αποκτά γρήγορα συναισθηματικό και πολιτικό βάρος. Το έργο εξετάζει τη φροντίδα όχι ως ατομική πράξη, αλλά ως ευθύνη που συνδέεται με οικογενειακά, θεσμικά, οικολογικά και εθνικά περιβάλλοντα.
Γερμανία, Ινδία και Αργεντινή συνομιλούν με τη μνήμη
Στο γερμανικό περίπτερο, η έκθεση “Ruin”, σε επιμέλεια της Kathleen Reinhardt, προσεγγίζει τη γερμανική ιστορία και την αρχιτεκτονική του ίδιου του περιπτέρου ως πεδίο μνήμης και πολιτικής ανάγνωσης.
Οι Sung Tieu και Henrike Naumann γεμίζουν τον χώρο με αναφορές στην Ανατολική Γερμανία, τη μετανάστευση, τη γραφειοκρατία και τη στρατιωτικοποίηση. Η Sung Tieu καλύπτει την πρόσοψη με τρία εκατομμύρια ψηφίδες, παραπέμποντας στα εργατικά μπλοκ κατοικιών του Ανατολικού Βερολίνου, ενώ η Henrike Naumann μετατρέπει την κεντρική αίθουσα σε ένα φορτισμένο ανατολικογερμανικό εσωτερικό.
Στην Arsenale, το ινδικό περίπτερο επιστρέφει ύστερα από επτά χρόνια με την έκθεση “Geographies of Distance: remembering home”, σε επιμέλεια Amin Jaffer. Πέντε καλλιτέχνες χρησιμοποιούν υλικά όπως πηλό, κλωστή και μπαμπού για να μιλήσουν για το σπίτι, την πατρίδα, την απώλεια και τη μνήμη.
Ξεχωρίζει το έργο της Sumakshi Singh, η οποία ανασυνθέτει με κεντημένη κλωστή το κατεδαφισμένο πατρικό της σπίτι στο Νέο Δελχί. Τοίχοι, σκάλες και πόρτες αιωρούνται στον χώρο σαν ανάμνηση που έχει χάσει τη φυσική της υπόσταση, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει.
Στο περίπτερο της Αργεντινής, ο Matías Duville δημιουργεί στο “Monitor Yin Yang” ένα σκοτεινό και ατμοσφαιρικό περιβάλλον από λευκό αλάτι και μαύρο κάρβουνο. Οι επισκέπτες κινούνται μόνο πάνω σε λευκά μονοπάτια, μέσα σε μια εγκατάσταση που μοιάζει εύθραυστη και ζωντανή, ενώ ένα ηχητικό έργο βασισμένο σε περιβαλλοντικά δεδομένα της Βενετίας ενισχύει την αίσθηση προσοχής και ευαλωτότητας.
Το ελληνικό περίπτερο ως Escape Room
Το ελληνικό περίπτερο μετατρέπεται φέτος σε ένα απρόσμενο “δωμάτιο απόδρασης”. Ο διεθνούς φήμης εικαστικός και αρχιτέκτονας Ανδρέας Αγγελιδάκης παρουσιάζει το “Escape Room”, ένα έργο που καλεί το κοινό να δει την ιστορία ως ανοιχτό πεδίο ερμηνειών.
Σε επιμέλεια Γιώργου Μπεκιράκη και με εθνικό επίτροπο τον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης – MOMus, το ελληνικό περίπτερο στα Giardini μεταμορφώνεται σε λαβύρινθο εικόνων, αντικειμένων, αρχιτεκτονικών θραυσμάτων, βίντεο και “σουβενίρ” της ελληνικής ιστορίας και ταυτότητας.
Το έργο λειτουργεί σαν ένα σύγχρονο πλατωνικό σπήλαιο, όπου η ιστορία, η ιδεολογία και οι εθνικές αφηγήσεις παράγονται, επαναλαμβάνονται και αποδομούνται ταυτόχρονα.
Το Βατικανό επιλέγει την ακρόαση
Η Αγία Έδρα του Βατικανού προσεγγίζει τη φετινή Μπιενάλε μέσα από τον ήχο. Το περίπτερο “The Ear is the Eye of the Soul”, σε επιμέλεια των Hans Ulrich Obrist και Ben Vickers, συγκεντρώνει 24 καλλιτέχνες, ανάμεσά τους οι Brian Eno, Patti Smith, Jim Jarmusch, FKA twigs, Kali Malone, Dev Hynes και Precious Okoyomon.
Η έκθεση απλώνεται σε δύο χώρους της Βενετίας, στον Μυστικό Κήπο των Ανυπόδητων Καρμηλιτών στο Καναρέτζιο και στο συγκρότημα Santa Maria Ausiliatrice στο Καστέλο. Αφιερωμένη στη Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν, βενεδικτίνα μοναχή του 12ου αιώνα, ποιήτρια, θεραπεύτρια και συνθέτρια, στήνει μια εμπειρία ακρόασης, περισυλλογής και “ηχητικής προσευχής”.
Η 61η Μπιενάλε της Βενετίας αποτυπώνει έτσι μια διοργάνωση που, παρά τις πολιτικές και θεσμικές εντάσεις, επιμένει στη δύναμη της εμπειρίας, της μνήμης, της φροντίδας και της συμμετοχής.