Σπίτια από κλωστή, κήποι ακρόασης, δάπεδα από αλάτι, κούκλες-μωρά που περιμένουν φροντίδα και ένα περίπτερο που επιχειρεί να δραπετεύσει από την ίδια του την ιστορία συνθέτουν το σκηνικό της 61ης Μπιενάλε της Βενετίας, όπου μεγάλα ονόματα της διεθνούς τέχνης συνυπάρχουν με δυναμικές φωνές της σύγχρονης δημιουργίας.
Η 61η Διεθνής Έκθεση Τέχνης άνοιξε τις πύλες της για το κοινό το Σάββατο 9 Μαΐου και θα διαρκέσει έως τις 22 Νοεμβρίου 2026. Η φετινή διοργάνωση παρουσιάζεται χωρίς την επιμελήτρια που τη σχεδίασε, την Κόγιο Κούο, η οποία έφυγε από τη ζωή κατά την περίοδο της προετοιμασίας, με τους στενούς συνεργάτες της να αναλαμβάνουν την υλοποίηση του επιμελητικού της οράματος.
Η Κούο, η πρώτη Αφρικανή γυναίκα που ανέλαβε την επιμέλεια της κορυφαίας εικαστικής διοργάνωσης, επέλεξε τον τίτλο «Σε χαμηλές τονικότητες» και επιδίωξε μια έκθεση που αποφεύγει το κραυγαλέο, στρέφοντας το ενδιαφέρον στην εσωτερική εμπειρία της τέχνης. Η διοργάνωση φιλοξενεί περισσότερες από 100 εθνικές συμμετοχές και 31 παράλληλες δράσεις, ωστόσο ξεκίνησε μέσα σε θεσμικές αναταράξεις, μετά την παραίτηση της διεθνούς επιτροπής βραβείων, την κατάργηση των Χρυσών Λεόντων και τις αντιδράσεις γύρω από τις συμμετοχές της Ρωσίας και του Ισραήλ.
Η εμπειρία στο επίκεντρο
Η φετινή Μπιενάλε καλεί τον επισκέπτη να κινηθεί πιο αργά, να παρατηρήσει και να βιώσει τα έργα όχι απλώς ως εκθεσιακά αντικείμενα, αλλά ως περιβάλλοντα εμπειρίας. Οι συμμετοχές που ξεχωρίζουν στα Giardini, στην Αρσενάλε και σε άλλους χώρους της Βενετίας φαίνεται να μοιράζονται μια κοινή κατεύθυνση: ζητούν από το κοινό να εμπλακεί σωματικά, συναισθηματικά και νοητικά.
Ανάμεσα στα περίπτερα που συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον είναι αυτά της Αυστρίας, της Ιαπωνίας, της Γερμανίας, της Ελλάδας, της Ινδίας, της Αργεντινής και του Βατικανού, με έργα που κινούνται από την περφόρμανς και τις πολυμεσικές εγκαταστάσεις έως τη γλυπτική, τη ζωγραφική και τον ήχο.
Νερό, σώματα και κούκλες-μωρά
Στο Κεντρικό Περίπτερο των Giardini, η Otobong Nkwanga μεταμορφώνει την πρόσοψη του κτιρίου σε ζωντανό οργανισμό, με φυτά, έντομα και αρώματα να επαναφέρουν τη φύση στην αρχιτεκτονική. Το έργο λειτουργεί ως πύλη ανάμεσα στον άνθρωπο, το περιβάλλον, την οικονομία και την οικολογία.
Από τα πιο πολυσυζητημένα περίπτερα είναι αυτό της Αυστρίας, όπου η Florentina Holzinger παρουσιάζει το «Seaworld Venice». Ο χώρος μετατρέπεται σε ένα ασφυκτικό σύστημα από νερό, μηχανές, σωλήνες, χημικές τουαλέτες, φίλτρα, ανθρώπινα σώματα και δεξαμενές, δημιουργώντας ένα περιβάλλον που μοιάζει να βρίσκεται στα όρια της κατάρρευσης.
Η εγκατάσταση εξετάζει τη σχέση του σώματος με την τεχνολογία, την αντοχή και την περιβαλλοντική αστάθεια. Σε μια πόλη όπως η Βενετία, που βρίσκεται αντιμέτωπη με την άνοδο της στάθμης των νερών, το έργο αποκτά ακόμη πιο άμεση επικαιρότητα.
Στο ιαπωνικό περίπτερο, ο Αμερικανο-Ιάπωνας queer καλλιτέχνης Ei Arakawa-Nash μετατρέπει τη φροντίδα σε συλλογική ευθύνη. Στο έργο «Grass Babies, Moon Babies», οι επισκέπτες καλούνται να κρατήσουν κούκλες-μωρά με βάρος βρέφους τεσσάρων μηνών, να τις μεταφέρουν, να τους αλλάξουν πάνα και να αλληλεπιδράσουν μαζί τους μέσα στον χώρο.
Οι 208 κούκλες λειτουργούν ως φορείς μνήμης, ευαλωτότητας και κοινωνικού συμβολισμού. Η πράξη της φροντίδας, που αρχικά μοιάζει με παιχνίδι, αποκτά σταδιακά βαθύτερο νόημα, συνδέοντας την προσωπική εμπειρία με ευρύτερα οικογενειακά, θεσμικά, οικολογικά και εθνικά περιβάλλοντα.
Η μνήμη ως υλικό
Η Γερμανία παρουσιάζει την έκθεση «Ruin», σε επιμέλεια της Kathleen Reinhardt, με τις Sung Tieu και Henrike Naumann να χρησιμοποιούν το ίδιο το γερμανικό περίπτερο ως πεδίο ιστορικής και αρχιτεκτονικής επανανοηματοδότησης.
Η Sung Tieu καλύπτει την πρόσοψη του περιπτέρου με εκατομμύρια ψηφίδες, παραπέμποντας στα εργατικά συγκροτήματα κατοικιών της Ανατολικής Γερμανίας και στη μνήμη των Βιετναμέζων εργατών της ΛΔΓ. Η Henrike Naumann, από την πλευρά της, μετατρέπει την κεντρική αίθουσα σε φορτισμένο ανατολικογερμανικό εσωτερικό, δείχνοντας πώς η ιδεολογία και η Ιστορία εισχωρούν στην καθημερινότητα.
Στην Αρσενάλε, το ινδικό περίπτερο επιστρέφει στη Βενετία ύστερα από επτά χρόνια με την έκθεση «Geographies of Distance: remembering home». Πέντε καλλιτέχνες χρησιμοποιούν υλικά όπως πηλό, κλωστή και μπαμπού για να διερευνήσουν την έννοια του σπιτιού, της πατρίδας, της απώλειας και της μνήμης.
Ξεχωρίζει το έργο της Sumakshi Singh, η οποία ανασυνθέτει με κεντημένη κλωστή το κατεδαφισμένο πατρικό της σπίτι στο Νέο Δελχί. Τοίχοι, πόρτες και σκάλες αιωρούνται σαν ανάμνηση που έχει χάσει τη φυσική της υπόσταση, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει στον χώρο.
Το ελληνικό περίπτερο ως δωμάτιο απόδρασης
Το ελληνικό περίπτερο φέρει την υπογραφή του διεθνούς φήμης εικαστικού και αρχιτέκτονα Ανδρέα Αγγελιδάκη, ο οποίος το μετατρέπει σε ένα ιδιότυπο «Escape Room». Το έργο παρουσιάζει την Ιστορία ως ανοιχτό πεδίο ερμηνειών, μέσα από ένα περιβάλλον που μοιάζει με παιχνίδι, αλλά ταυτόχρονα σχολιάζει την ταυτότητα, την ιδεολογία και τις εθνικές αφηγήσεις.
Η ελληνική συμμετοχή, σε επιμέλεια Γιώργου Μπεκιράκη και με εθνικό επίτροπο τον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης, μεταμορφώνει τον χώρο στα Giardini σε λαβύρινθο από εικόνες, αντικείμενα, αρχιτεκτονικά θραύσματα, βίντεο και «σουβενίρ» της ελληνικής ιστορίας.
Στο περίπτερο της Αργεντινής, ο Matías Duville δημιουργεί στο «Monitor Yin Yang» ένα σκοτεινό περιβάλλον με λευκό αλάτι και ίχνη μαύρου κάρβουνου. Οι επισκέπτες καλούνται να κινηθούν με προσοχή πάνω σε λευκά μονοπάτια, σε μια εγκατάσταση που μοιάζει εύθραυστη και σχεδόν ζωντανή.
Το Βατικανό επιλέγει τον ήχο
Η Αγία Έδρα του Βατικανού ακολουθεί μια διαφορετική διαδρομή, εστιάζοντας όχι στην εικόνα αλλά στον ήχο. Το περίπτερο με τίτλο «The Ear is the Eye of the Soul», σε επιμέλεια των Hans Ulrich Obrist και Ben Vickers, συγκεντρώνει 24 καλλιτέχνες, μεταξύ των οποίων οι Brian Eno, Patti Smith, Jim Jarmusch, FKA twigs, Kali Malone, Dev Hynes και Precious Okoyomon.
Η έκθεση απλώνεται σε δύο χώρους της Βενετίας και είναι αφιερωμένη στη ζωή και την κληρονομιά της Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν, βενεδικτίνας μοναχής του 12ου αιώνα, ποιήτριας, θεραπεύτριας και συνθέτριας. Το αποτέλεσμα είναι μια εμπειρία ακρόασης, περισυλλογής και ηχητικής προσευχής, που εντάσσεται οργανικά στο πνεύμα της φετινής διοργάνωσης.