Η ρίζα της μνήμης στη Φύση και η αίσθηση της αρχέγονης – αρχαιοελληνικής (;) – μοίρας… μας συναντούν και τις συναντούμε στην έκθεση «Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό πεδίο» που παρουσιάζει η Roma Gallery, συμβάλλοντας στην επανεκτίμηση του Στάμου ως κομβικής μορφής της πρώτης γενιάς Αμερικανών αφηρημένων εξπρεσιονιστών.
Αικατερίνη Στάμου
Από τις 11 Ιουνίου έως τις 4 Ιουλίου, η έκθεση συγκεντρώνει έργα από την ενότητα Ατέρμονα Πεδία (1970-1993). Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν η ιστορικός τέχνης Άλια Τσαγκάρη και ο διευθυντής της Roma Gallery Ηριδανός Τσιριγκούλης.
Όπως περιέγραψε για το έργο του ο μεγάλος Barnett Newman (μια απόπειρα μετάφρασης): «Τα ιδεογράμματά του αποτυπώνουν τη στιγμή μιας αρχέγονης – τοτεμικής συγγένειας».
Ο Θεόδωρος Στάμος μπορεί να θεωρηθεί ως ένα από τα τελευταία μέλη, αυτού που έχει χαρακτηριστεί από κριτικούς και τους ίδιους ως η πρώτη γενιά αφαιρετικών εξπρεσιονιστών. Μιας ομάδας καλλιτεχνών που κατά την περίοδο 1945-1950, συγκεντρωμένοι στη Νέα Υόρκη αποτέλεσαν το επίκεντρο της πρωτοπορίας και έδωσαν μια εντελώς νέα κατεύθυνση στην ζωγραφική.
Παρ’ όλο που υποστήριζαν ο ένας τον άλλον και αναγνωρίζονταν μεταξύ τους ως μια αδελφότητα, δεν αποτέλεσαν μια ενιαία, ομοιογενή ομάδα. Ο κάθε ένας διατηρούσε τα δικά του μοναδικά στοιχεία – μια υπογραφή, χαρακτηριστική του καλλιτέχνη που στόχο είχε να επικοινωνήσει αυτή του την ατομικότητα στον θεατή.
Παρόλες τις ατομικές διαφορές, ο τόπος, ο χρόνος, τα γεγονότα και οι σκέψεις τους, τους έφεραν κοντά. Κάποια ευρύτερα κοινά χαρακτηριστικά είναι η έμφαση στην ελεύθερη, αυθόρμητη εκφραση των ατομικών συναισθημάτων και στην τυχαιότητα. Η ζωγραφική μετατρέπεται σε μια διαδικασία έκφρασης, σε ένα γεγονός, που χρησιμοποιεί το μεταβλητό φυσικό χαρακτήρα της βαφής. Όπως και με τον αυτοματισμό των Σουρεαλιστών, οι Αφηρημένοι Εξπρεσιονιστές θέλουν να αναδείξουν την δημιουργικότητα του ασυνειδήτου, που εκφράζεται μέσω του αυτοσχεδιασμού και της διαισθητικής εφαρμογής του χρώματος.
Ο σκοπός και η έμπνευση λοιπόν δεν έγκειται στην ρεαλιστική μίμηση του πραγματικού, αλλά στη χειρονομία του δημιουργού και στα συναισθήματα που μεταφέρει αυτή. Οι δημιουργίες προορίζονταν όχι απλώς για να γίνουν θαυμαστές από απόσταση, αλλά ως αμφίδρομες συναντήσεις μεταξύ καλλιτέχνη και θεατή. Επίσης, η συμβατικά δομημένη σύνθεση που έχει δημιουργηθεί από διακριτά και διαχωρίσιμα στοιχεία αντικαθίσταται με ένα ενιαίο, αδιαφοροποίητο πεδίο, δίκτυο ή άλλη εικόνα που υπάρχει σε ένα μη δομημένο χώρο. Ακόμη επιλέγεται η μεγάλη κλίμακα, η χρήση μεγάλων μουσαμάδων.
Αυτές οι ρηξικέλευθες δημιουργίες με την έμφαση στην ατομικότητα, την φυσική κίνηση και την προαγωγή συναισθημάτων μπορούν να ειδωθούν ως μια αντίδραση στα πλαίσια της μεταπολεμικής κοινωνίας. Ο Υπαρξισμός του Σαρτρ, έδωσε βαρύτητα στην ελευθερία και τον αυτοκαθορισμό του ανθρώπου, που αποτελούσε ταυτόχρονα πηγή άγχους και φόβου, δίνοντας χώρο στους δημιουργούς για αναζήτηση νέων νοημάτων. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, αποκάλυψε την αποκτήνωση του ανθρώπου με την εξόντωση του διαφορετικού αλλά και την προοπτική του αυταφανισμού, ως αποτέλεσμα μιας ενδεχόμενης πυρηνικής απειλής. Όπως είπε ο Barnett Newman, «Μετά το τερατούργημα του πολέμου, τι κάνουμε; Τι υπάρχει εκεί για ζωγραφική; Πρέπει να ξεκινήσουμε από την αρχή.»
Υπό μια άλλη σκέψη, στην προσπάθειά συμβιβασμού με τις φρικαλεότητες του πολέμου φωτίστηκε το γεγονός ότι οι άνθρωποι της σύγχρονης εποχής δεν διέφεραν από τους πρωτόγονους προγόνους τους. Ακόμη η ιδέα του συλλογικού ασυνειδήτου που συνδέει όλους τους ανθρώπους διαχρονικά, του Καρλ Γιούνγκ, επηρέασε την πεποίθηση των καλλιτεχνών για τον ρόλο των συμβόλων, που μπορούν να συλλάβουν τις καθολικές, πανανθρώπινες εμπειρίες.
Τα πρώιμα, πρώτα έργα των αφηρημένων εξπρεσιονιστών όπως ο Rothko, Pollock, Motherwell, Gottlieb, Newman, και Baziotes, αναζητούσαν τρόπους έκφρασης και έμπνευση σε αρχαίους ή πρωτόγονους πολιτισμούς, στον πρωτόγονο μύθο και την αρχαϊκή τέχνη. Τα πρώτα έργα τους παρουσιάζουν εικονογραφικά και βιομορφικά στοιχεία μεταμορφωμένα σε ένα προσωπικό κώδικα.
Ο Θεόδωρος Στάμος μέσω των πρώιμων έργων του τοποθετήθηκε μαζί με τον Adolph Gottlieb και τον William Baziotes, μεταξύ της πιο ποιητικής-συμβολικής πλευράς του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, καθώς τα ενδιαφέροντά του εντοπίζονταν στον αυτοματισμό και την βιομορφική εικόνα. Όπως περιγράφει ο Stamos, «Με απασχολεί η προγονική εικόνα… η εικόνα που δημιουργήθηκε είναι η ενσάρκωση του Προγονικού κόσμου που υπάρχει στον ορίζοντα του μυαλού και της ακτής». Όπως ο Rothko, με τον οποίο έγινε φίλος το 1947, ο Στάμος ενδιαφερόταν για τις πρωτόγονες, μυθολογικές εικόνες και την επιδίωξη μιας υπερβατικής αλήθειας, την οποία προσέγγισε μέσα από πειραματικούς χρωματισμούς σχεδιασμένους να περιβάλλουν και να κατακλύζουν την αντίληψη του θεατή.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, μετά από ταξίδια στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Στάμος εισήγαγε διακριτικά γεωμετρικές φόρμες στους πίνακές του. Ωστόσο, δεν εγκατέλειψε τον βιομορφισμό της πρώιμης δουλειάς του, αλλά διεύρυνε το όραμά του για τη Φύση ώστε να συμπεριλάβει τον Πολιτισμό. Το ενδιαφέρον του για την ασιατική τέχνη εντοπίζεται στη στροφή του στην επιφάνεια του καμβά με καλλιγραφικά σημάδια στη σειρά Tea House.
H αισθητική του εξέλιξη τον πήγε σε έναν άλλο έδαφος καθώς έβρισκε τον δρόμο του προς τη σύνδεση των ανατολικών και δυτικών παραδόσεων, μια εξέλιξη με παραλληλισμούς στους αυστηρούς χειρονομιακούς πίνακες των συναδέλφων του Franz Kline και Robert Motherwell. Στα τέλη της δεκαετίας του ’50, ενώ εκείνοι είχαν περιορίσει την παλέττα τους στα χρώματα του μαύρου και του άσπρου, εκείνος είχε επιδοθεί στους έντονους τόνους του κόκκινου και του κίτρινου, ενώ τα μπλε και τα γκρι του έγιναν πιο φωτεινά.
Οι πίνακες του Stamos εξελίχθηκαν σε μεγάλης κλίμακας χρωματικές αφαιρέσεις στις οποίες το φως φαίνεται να διολισθαίνει μέσα από ημιδιαφανείς οθόνες.
Μετά το 1971 όλοι οι πίνακες του ήταν τμήματα της σειράς Infinity Field. Οι αφαιρετικές αυτές ζωγραφιές χαρακτηρίζονται από ευρείες χρωματισμένες επιφάνειες διασχιζόμενες από λεπτές γραμμές ή σχήματα, και αποδίδουν μια διακριτική αίσθηση περισυλλογής. Όπως ο Newman, ο Clyfford Still και ο Mark Rothko, ο Stamos δημιούργησε πεδία τολμηρών χρωμάτων που προκαλούν συναισθήματα στον θεατή σύμφωνα με την εμπειρία του από το έργο.
){kind=link}
Έκθεση «Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό πεδίο»
Σύμφωνα με το σχετικό δελτίο Τύπου, η έκθεση «Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό πεδίο» εστιάζει στα Ατέρμονα Πεδία, το σώμα εργασίας που απασχόλησε τον Στάμο από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 έως το τέλος της ζωής του. Στα έργα αυτά η φύση παύει να αντιμετωπίζεται ως αναπαραστατικό δεδομένο και μετασχηματίζεται σε κοσμολογικό πεδίο, μέσα από το οποίο η ζωγραφική μετατοπίζεται από την περιγραφή προς την άρθρωση μεταφυσικών αναζητήσεων.
Περιλαμβάνοντας επιλογή Ατέρμονων Πεδίων από τις υποσειρές Λευκάδα, Ιερουσαλήμ και Τορίνο, η έκθεση αναδεικνύει τη διακριτή θέση του Έλληνα καλλιτέχνη ανάμεσα στη ζωγραφική χρωματικού πεδίου και τη χειρονομιακή αφαίρεση χωρίς να ταυτίζεται πλήρως με καμία από τις δύο κατηγορίες.
Μέσω ρηγματωμένων οριζόντων, ιδεογραφικών ιχνών και παλλόμενων χρωματικών επιφανειών, τα έργα της έκθεσης φέρνουν στο προσκήνιο την πορεία μετασχηματισμού της εμπειρίας συγκεκριμένων τόπων σε διευρυμένα χρωματικά πεδία ουλτραμαρίν, άλικου κόκκινου, ίντιγκο και ιώδους, για να αναφέρουμε μόνο κάποιους από τους τόνους της εξεζητημένης χρωματικής κλίμακας του Στάμου. Υπό αυτό το πρίσμα, τα Ατέρμονα Πεδία διευρύνουν τη μετάβαση του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού προς μια περισσότερο στοχαστική και μεταφυσική σύλληψη του ζωγραφικού χώρου.
Πηγές: