Χωρίς κινητό και χωρίς ιδιαίτερες προσδοκίες περπατούσα στην έκθεση Allspice, συναντώντας θραύσματα ενός κατεστραμμένου μουσείου.
Αικατερίνη Στάμου
Δίπλα στο Μουσείο της Ακρόπολης, ένα μυθολογικό πλάσμα στεκόταν αγέρωχο, κουβαλώντας ιστορίες ανθρώπων που αναγκάστηκαν να φύγουν από τον τόπο τους. Φτιαγμένο από κονσέρβες σιροπιού χουρμά, το Lamassu μού θύμισε τους χουρμάδες που έτρωγα στην Αίγυπτο.
Θυμήθηκα απογεύματα στο Κάιρο, όταν χόρευα μόνη στον 7ο όροφο ενός hostel, κοιτώντας για ώρες τις ατέλειωτες πολυκατοικίες μέσα στον σκονισμένο αέρα. Ο χρόνος είχε σταματήσει και οι ακτίνες του ήλιου κρατούσαν το πάτωμα της ταράτσας καυτό.
Δεν ήθελα να φύγω ποτέ.
Οι χουρμάδες σημαίνουν κάτι για μένα.
Αναρωτήθηκα, όμως, τι μπορεί να σημαίνει αυτό το τεράστιο ασσυριακό σύμβολο προστασίας για όσους εκτοπίστηκαν. Για ανθρώπους που έχασαν τον τόπο τους, τα σπίτια τους, τα μουσεία…
Καταστροφή της κληρονομιάς, παντοτινή λήθη. Οι χουρμάδες έγιναν για αυτούς ταυτόχρονα δεσμός της κοινότητας σε έναν νέο τόπο, αλλά και δεσμός με έναν τόπο που κάποτε ένιωθαν δικό τους.
Γιατί ένα τέτοιο γλυπτό βρέθηκε έξω από το Μουσείο της Ακρόπολης; Σαν να προσπαθεί να μας θυμίσει ότι η πολιτιστική μνήμη δεν ανήκει μόνο σε έναν λαό.
Τα μεγάλα εθνικά μουσεία είναι γνωστά, αλλά πολλές φορές ξεχνάμε όσα βρίσκονται μια ανάσα από εμάς. Το 2026, νέες συνήθειες και γρήγοροι ρυθμοί αλλάζουν τον τρόπο που σχετιζόμαστε με την τέχνη, τα πολιτιστικά αντικείμενα, αλλά και τους γύρω μας. Υπάρχει, άραγε, χώρος για τα Μουσεία πλέον στις γειτονιές μας;
Η Διεθνής Ημέρα Μουσείων είναι η κατάλληλη ευκαιρία για να σκεφτούμε γιατί – και αν – χρειαζόμαστε Μουσεία.
Συλλογές τοπικών συλλόγων, αρχεία της ιστορίας του τόπου, μαρτυρίες της προσφυγιάς, μας υπενθυμίζουν ποιοι είμαστε και κρατούν το φως της μνήμης ανοιχτό. Ακτίνες του ήλιου που στραφταλίζουν σε έναν ωκεανό γεγονότων του παρελθόντος.Τι βρίσκεται μέσα στις προθήκες; Ό,τι θεωρούμε σημαντικό, οτιδήποτε θελήσαμε να αναδειχθεί μέσα από μια συλλογική διεργασία.
Παιδιά που «ρουφούν» γνώση, επιστήμονες, ιστορικοί και κάθε επισκέπτης έχει την ευκαιρία να ξεφύγει για λίγη ώρα και να αναμετρηθεί με τα εκθέματα, αναπτύσσοντας μια δεξιότητα, που φαίνεται τώρα να εκλείπει – την κριτική σκέψη.
«Τα μουσεία ενώνουν τον κόσμο»
Σε έναν κόσμο που φλέγεται, η φετινή διεθνής επέτειος, με σύνθημα: «Τα μουσεία ενώνουν τον κόσμο» εκφράζει την ανάγκη να γίνουν τα μουσεία φορείς πολιτισμικών ανταλλαγών «με σκοπό την ενίσχυση της μόρφωσης, την προώθηση της αμοιβαίας κατανόησης, την ειρήνη και τη συνεργασία μεταξύ των λαών».
Πριν από μερικούς μήνες το Lamassu, το μεγάλο μυθολογικό ον με ανθρώπινο κεφάλι και σώμα ταύρου – μεσοποταμικό σύμβολο προστασίας, στήθηκε έξω από το Μουσείο της Ακρόπολης στο πλαίσιο της Έκθεσης «All Spice». Τι φρούρουσε άραγε ο φτερωτός ταύρος; Στεκόμενος αγέρωχα δίπλα σε έναν άλλον φύλακα – τον προστάτη του κλασικού ελληνικού πολιτισμού μας, θαρρείς πως συμβόλιζε τη συνέχεια και την ανταλλαγή ιδεών από την αρχαιότητα έως σήμερα.
Γενειοφόρες ανδρικές κεφαλές, μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια, φτερωτές μορφές και γρύπες της αρχαίας Κυπριακής τέχνης από τη μία, αλλά και στεφάνια δάφνης, φύση και ελληνικές θεότητες, από την άλλη, ανέδειξαν μέσα από τα εκθέματα της αίθουσας τον αδιάκοπο διάλογο της ελληνικής – δυτικής σκέψης με τη Μεσοποταμία και τη Μέση Ανατολή. Στην έκθεση του Michael Rakowitz ο γρύπας έμεινε ανεξίτηλος στη μνήμη μου ως σύμβολο της σύνδεσης Μεσοποταμίας – Περσίας – Ανατολίας – Κύπρου – Μινωικού και Μυκηναϊκού κόσμου και αργότερα της Αρχαίας Ελλάδας.
Τα εκθέματα δείχνουν δυναμικές και ανταλλαγές που τελικά μας ξεπερνούν – ανατολικά μοτίβα και αιγαικές τεχνικές που συμπλέκονται, σκεύη, παιχνίδια που μοιάζουν με τάβλι, κότσια, ζάρια και πιόνια, εκπροσωπούν πολιτισμούς που αν και διαφορετικοί βρίσκονταν σε άμεση επικοινωνία.
Ωστόσο, υπάρχει και μια άλλη διάσταση της σύνδεσης. Το εντυπωσιακό «Lamassu of Nineveh», φτιαγμένο από άδεια μεταλλικά κουτιά από κονσέρβες σιροπιού χουρμά από το Ιράκ, αποτελεί «φάντασμα» του αυθεντικού αγάλματος, που από το 700 π.Χ. φύλαγε την Πύλη Nergal της Νινευή έως και τον Φεβρουάριο του 2015, όταν ο ISIS το κατέστρεψε μαζί με χιλιάδες αντικείμενα ανεκτίμητης αξίας στο κοντινό Μουσείο της Μοσούλης.
Το μυθολογικό ασσυριακό υβρίδιο, έξω από το Μουσείο της Ακρόπολης, υπενθυμίζει μια κοινή πολιτιστική μοίρα, γραμμένη από λεηλασίες της κληρονομιάς, εκθέματα που λείπουν από τα μουσεία μας και τον ρόλο που διαδραματίζει ο πόλεμος στον εκτοπισμό, την προσφυγιά και την απώλεια. Την ίδια στιγμή, φωνάζει πώς τίποτα δεν είναι δεδομένο.
Κάθε χρόνο ολοένα και περισσότερα μνημεία καταστρέφονται και λεηλατούνται, καθιστώντας τη διαφύλαξη της μνήμης επείγουσα.
Ποιο ρόλο διαδραματίζουν τα μουσεία της γειτονιάς μας; Ιστορίες εκτοπισμένων, παραδοσιακές φορεσιές και λαογραφία, κοιτίδες επιστημονικής σκέψης, γλυπτά και πίνακες, θέατρο σκιών, ολυμπιακοί αγώνες, βυζαντινός πολιτισμός, σύγχρονη τέχνη. Ίσως τελικά τα μικρά μουσεία των γειτονιών μας να μην φυλάσσουν απλώς αντικείμενα, αλλά κομμάτια ενός κόσμου που κινδυνεύει συνεχώς να ξεχαστεί – και σας προσκαλούν να ανακαλύψετε τους θησαυρούς που κρύβουν.
Στα Βόρεια της Αττικής υπάρχουν ορισμένα εμβληματικά μουσεία, που προσδίδουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα σε κάθε περιοχή και μαρτυρούν την ταυτότητά της. Για τη φετινή Διεθνή Ημέρα Μουσείων, μάλιστα, ορισμένα ανοίγουν θερμά τις πόρτες τους με δωρεάν δράσεις για επισκέπτες και οικογένειες.
Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μουσείων, ο ΧΤΥΠΟΣ συγκέντρωσε στο φύλλο του Σαββάτου 16 Μαΐου 2026 μουσεία, λαογραφικές συλλογές και δωρεάν δράσεις στα Βόρεια της Αττικής.