Το φορολογικό βάρος που σηκώνουν οι εργαζόμενοι και τα νοικοκυριά παραμένει δυσανάλογα υψηλό στην Ελλάδα, παρά τη δημοσιονομική σταθεροποίηση των τελευταίων ετών. Σύμφωνα με μελέτη του ΚΕΦίΜ, η χώρα κατατάσσεται το 2023 στη δεύτερη θέση μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκή Ένωση, πίσω μόνο από την Ιταλία, ως προς τον πραγματικό συντελεστή φορολόγησης της εργασίας, ο οποίος διαμορφώθηκε στο 40,5%. Ο συντελεστής αυτός περιλαμβάνει τόσο τους φόρους όσο και τις ασφαλιστικές εισφορές που επιβαρύνουν το εισόδημα από εργασία.
Τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι, παρά την έξοδο από τα μνημόνια, φόροι και εισφορές εξακολουθούν να απορροφούν μεγάλο μέρος των εισοδημάτων, περιορίζοντας την αγοραστική δύναμη των εργαζομένων και επηρεάζοντας αρνητικά την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας και τα κίνητρα απασχόλησης.
Από την προ κρίσης περίοδο στη μόνιμη επιβάρυνση
Η εικόνα δεν ήταν πάντοτε ίδια. Το 2009, πριν από την κρίση χρέους, ο πραγματικός φορολογικός συντελεστής στην εργασία ανερχόταν στο 35%, χαμηλότερα από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που τότε διαμορφωνόταν στο 36,9%. Ωστόσο, μέσα στα επόμενα χρόνια η κατάσταση άλλαξε ριζικά. Το 2012, εν μέσω βαθιάς ύφεσης και έντονης δημοσιονομικής πίεσης, η φορολόγηση της εργασίας εκτινάχθηκε στο 39,5%, αυξημένη κατά 4,5 ποσοστιαίες μονάδες σε μόλις τρία χρόνια.
Η αύξηση αυτή αποτέλεσε βασικό εργαλείο αντιμετώπισης της κρίσης, αλλά σταδιακά η βαριά φορολόγηση της εργασίας μετατράπηκε από έκτακτο μέτρο σε μόνιμο, διαρθρωτικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας.
Περιορισμένη αποκλιμάκωση και πληθωριστικές πιέσεις
Τα επόμενα χρόνια δεν ανέτρεψαν ουσιαστικά αυτή τη μετατόπιση. Το 2015 σημειώθηκε μια ήπια αποκλιμάκωση, χωρίς επιστροφή στα προ κρίσης επίπεδα, ενώ το 2019 ο πραγματικός συντελεστής ανήλθε στο 40,2%. Το 2023 διαμορφώθηκε στο 40,5%, ελαφρώς χαμηλότερα από την κορύφωση του 2022, η οποία συνδέθηκε σε μεγάλο βαθμό με τον υψηλό πληθωρισμό.
Ο πληθωρισμός οδήγησε πολλούς φορολογουμένους σε υψηλότερα φορολογικά κλιμάκια χωρίς πραγματική αύξηση εισοδήματος, εντείνοντας το φαινόμενο της «δημοσιονομικής διάβρωσης». Σε σύγκριση με το 2009, η επιβάρυνση της εργασίας έχει αυξηθεί κατά 5,5 ποσοστιαίες μονάδες, ενώ η Ελλάδα φορολογεί την εργασία περίπου 3,5 μονάδες περισσότερο από τον μέσο όρο της Ε.Ε.
Κατανάλωση και φορολογική ισορροπία
Αντίθετα, στη φορολόγηση της κατανάλωσης η εικόνα εμφανίζεται πιο ισορροπημένη. Με πραγματικό φορολογικό συντελεστή 17,8% το 2023, η Ελλάδα κατατάσσεται περίπου στη μέση της ευρωπαϊκής κλίμακας. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η δημοσιονομική προσαρμογή δεν στηρίχθηκε κυρίως στους έμμεσους φόρους, αλλά στην πιο σταθερή και εύκολα ελέγξιμη φορολογική βάση της εργασίας.
Οι πρόσφατες παρεμβάσεις και τα όριά τους
Από το 2019 και μετά, η φορολογική πολιτική κινήθηκε προς τη μείωση της επιβάρυνσης της εργασίας, μέσω παρεμβάσεων στους άμεσους φόρους και στις ασφαλιστικές εισφορές. Οι αλλαγές αυτές συνέβαλαν στη βελτίωση των ονομαστικών εισοδημάτων και στη μείωση της ανεργίας, ενώ η ενίσχυση των ηλεκτρονικών συναλλαγών βελτίωσε την εισπραξιμότητα των φόρων.
Ωστόσο, τα οφέλη για τα νοικοκυριά αποδείχθηκαν περιορισμένα, καθώς την περίοδο 2020-2024 κυριάρχησαν έντονες πληθωριστικές πιέσεις. Παράλληλα, η μη τιμαριθμοποίηση της φορολογικής κλίμακας μετέφερε εργαζομένους σε υψηλότερα κλιμάκια χωρίς ουσιαστική αύξηση της αγοραστικής τους δύναμης.
Τα μέτρα αναμόρφωσης της φορολογικής κλίμακας που τέθηκαν σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2026 αντιμετωπίζουν εν μέρει το πρόβλημα. Η μεταφορά του ανώτατου φορολογικού συντελεστή 44% από τις 40.000 στις 60.000 ευρώ περιορίζει την επιβάρυνση, χωρίς όμως να ανατρέπει τη συνολική εικόνα. Παρότι η Ελλάδα κινείται κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο ως προς το ύψος του ανώτατου οριακού συντελεστή, αυτός εφαρμόζεται από σχετικά χαμηλό επίπεδο εισοδήματος, με αποτέλεσμα εργαζόμενοι που δεν θεωρούνται ιδιαίτερα υψηλόμισθοι να εισέρχονται νωρίς στο ανώτατο φορολογικό κλιμάκιο.