Τι κρύβεται κάτω από την άσφαλτο – Ο υπόγειος χάρτης των Βορείων Προαστίων

Κάτω από την άσφαλτο και τα πεζοδρόμια μιας σύγχρονης πόλης κρύβεται ένας δαιδαλώδης «ζωντανός οργανισμός».

Αν μπορούσαμε να αφαιρέσουμε το χώμα, θα βλέπαμε ένα πολυεπίπεδο σύστημα σωληνώσεων και καλωδίων που εξασφαλίζει την καθημερινή μας επιβίωση.

Σωληνώσεις χιλιομέτρων, καλώδια υψηλής τάσης και αρχαία κανάλια συνθέτουν την κρυφή ανατομία της πόλης, εξασφαλίζοντας ότι το νερό, το φως και η πληροφορία φτάνουν στην πόρτα μας κάθε δευτερόλεπτο.

Παράλληλα, κάτω από  την καθημερινότητα της πόλης, ένα αθέατο δίκτυο στοών παραμένει «θαμμένο» στη λήθη κρύβοντας μυστικά μιας άγνωστης ιστορίας.

Η διάταξη των υπόγειων δικτύων δεν είναι τυχαία, αλλά ακολουθεί συγκεκριμένα επίπεδα βάθους:

1. Δίκτυα Ύδρευσης 

Είναι το πιο ζωτικό δίκτυο. Αποτελείται από κύριους αγωγούς μεγάλης διαμέτρου και μικρότερους σωλήνες που καταλήγουν στα σπίτια.

• Χαρακτηριστικό: Το δίκτυο βρίσκεται υπό πίεση, ώστε το νερό να μπορεί να ανέβει και στους ορόφους των κτιρίων.

• Υλικά: Παλαιότερα χρησιμοποιούσαν χυτοσίδηρο, ενώ σήμερα κυριαρχεί το πολυαιθυλένιο (HDPE).

Στα Βόρεια Προάστια, επίσης, λόγω της γεωλογίας της περιοχής (πλούσιο υπέδαφος από την Πεντέλη), υπάρχουν πολλοί υπόγειοι υδροφορείς. Σε πολλές παλιές μονοκατοικίες στην Κηφισιά, το Μαρούσι και την Πεύκη υπάρχουν ακόμα ενεργά ή σφραγισμένα πηγάδια που συνδέονται με υπόγεια ρεύματα νερού, τα οποία συχνά δυσκολεύουν τις εκσκαφές για νέα θεμέλια.

2. Δίκτυα Αποχέτευσης & Ομβρίων Υδάτων

Είναι συνήθως τα πιο βαθιά δίκτυα, καθώς λειτουργούν με τη βαρύτητα (πρέπει να έχουν κλίση για να ρέουν τα λύματα).

• Ακάθαρτα: Οι σωλήνες που μεταφέρουν τα λύματα από τις τουαλέτες και τις κουζίνες προς τους βιολογικούς καθαρισμούς.

• Όμβρια: Μεγάλοι αγωγοί (συχνά τσιμεντένιοι) που μαζεύουν το νερό της βροχής από τα φρεάτια στους δρόμους.

3. Δίκτυα Ενέργειας (Ηλεκτρισμός & Φυσικό Αέριο)

• Ηλεκτρικό Ρεύμα: Καλώδια μέσης και χαμηλής τάσης. Στις σύγχρονες πόλεις είναι υπογειοποιημένα για ασφάλεια και αισθητική.

• Φυσικό Αέριο: Σωλήνες (συνήθως κίτρινου χρώματος) που μεταφέρουν το καύσιμο. Τοποθετούνται σε συγκεκριμένες αποστάσεις ασφαλείας από τα άλλα δίκτυα.

Τα Βόρεια Προάστια ήταν από τις πρώτες περιοχές της Αθήνας που απέκτησαν εκτεταμένο δίκτυο φυσικού αερίου. Κάτω από τα πεζοδρόμια, σε σχετικά μικρό βάθος (περίπου 0,80 – 1,00 μ.), βρίσκονται οι κίτρινοι σωλήνες πολυαιθυλενίου. Είναι το πιο «πυκνό» δίκτυο μετά την ύδρευση στην περιοχή.

4. Τηλεπικοινωνίες (Οπτικές Ίνες)

Είναι το πιο επιφανειακό δίκτυο. Πλέον, αντί για χάλκινα καλώδια, τοποθετούνται οπτικές ίνες μέσα σε ειδικούς πλαστικούς σωλήνες. Συχνά τοποθετούνται με «μικροτάφρους» (πολύ λεπτά αυλάκια στον δρόμο) για να μην χρειάζεται μεγάλη εκσκαφή.

Τα τελευταία χρόνια, στα Βόρεια Προάστια έχει γίνει εκτεταμένη εγκατάσταση οπτικών ινών μέχρι το σπίτι (Fiber to the Home). Μπορείτε να δείτε τις λεπτές σχισμές στην άσφαλτο (micro-trenching) που κλείνουν με κόκκινη ρητίνη. Αυτά τα καλώδια βρίσκονται μόλις 30-40 εκατοστά κάτω από την επιφάνεια.

Η Ιεραρχία στο βάθος (τυπική διάταξη):

Μέσα σε αυτή τη «δαιδαλώδη» κρυφή πόλη, με πλήθος διαφορετικών καλωδίων, δεν είναι να απορεί κανείς που συχνά σημειώνονται βλάβες κατά τη διάρκεια ανακαίνισης ή ανέγερσης κτιρίων ή τοποθέτησης άλλων καλωδίων.

Ιστορικά και γεωλογικά στοιχεία

Κάτω από τις πόλεις με σημαντική ιστορία (όπως η Αθήνα), υπάρχουν επιπλέον αρχαιολογικά ευρήματα: Θεμέλια κτιρίων, αρχαία τείχη ή δρόμοι. Επίσης, υπάρχουν υπόγεια ρέματα, καθώς πολλά παλιά ρέματα και ποτάμια έχουν «εγκιβωτιστεί» (κλειστεί σε τσιμεντένιους αγωγούς) και ρέουν πλέον κάτω από τους δρόμους.

Ακόμη, κάτω από τις πόλεις, κρύβονται καταφύγια και στοές – υπολείμματα από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ή παλιά μεταλλεία. Στα βόρεια υπάρχουν αντιαεροπορικά καταφύγια που έχουν καταγραφεί ανεπίσημα στις περιοχές: Κηφισιά, Παπάγου και Ψυχικό.

Σύμφωνα με τον Στρατάρχη Παπάγο, κατά την περίοδο 1936-40, κατασκευάστηκαν στην Αττική 400 δημόσια καταφύγια, ικανά να προστατεύσουν σχεδόν 40.000 άτομα (Παπάγος 1997). Όπως αναφέρει ο Κοινωνικός Άτλαντας της Αθήνας, παράλληλα, κατασκευάστηκαν τουλάχιστον 5.000 ιδιωτικά καταφύγια, προστατεύοντας αρκετές δεκάδες χιλιάδες πολιτών. Με μια μικρή δόση υπερβολής, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι την υπο εξέταση περίοδο, κατασκευάστηκε «μια πόλη κάτω από την πόλη».

Αδριάνειο Υδραγωγείο

Στο Χαλάνδρι υπάρχει το ιστορικό Αδριάνειο Υδραγωγείο, ένα αρχαίο υπόγειο δίκτυο που διασχίζει την πόλη σε βάθος αρκετών μέτρων και μεταφέρει ακόμα νερό. Είναι ίσως το πιο σημαντικό υπόγειο δίκτυο των Βορείων Προαστίων. Η σήραγγα μήκους 25 χιλιομέτρων κατασκευάστηκε από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Αδριανό (2ος αι. μ.Χ.) και ξεκινούσε από την περιοχή του Τατοΐου με σκοπό την υδροδότηση της ρωμαϊκής συνοικίας της Αθήνας.

Η διαδρομή του περνάει από το δήμο Αχαρνών, πιάνει Κηφισιά, Μεταμόρφωση, Ηράκλειο, Μαρούσι, Χαλάνδρι, Ψυχικό, και φτάνοντας Αθήνα περνάει και από Αμπελόκηπους.

Το δίκτυο εγκιβωτισμένων ρεμάτων

Η ύπαρξη, υπόγειων ρεμάτων, όπως ο Κηφισός, δημιουργεί στην εποχή μας σημαντικές προκλήσεις για την ασφάλεια σε περιόδους έντονων βροχοπτώσεων.

Πολλά από τα ρέματα που κατέβαιναν από την Πεντέλη (όπως το ρέμα του Ποδονίφτη ή το ρέμα Χαλανδρίου) έχουν καλυφθεί σε μεγάλα τμήματά τους.

Τσιμεντένιοι αγωγοί τεράστιων διαστάσεων βρίσκονται για αυτόν τον λόγο κάτω από κεντρικούς δρόμους των Βορείων Προαστίων. Αυτά τα δίκτυα είναι ζωτικής σημασίας για την αντιπλημμυρική προστασία, αλλά συχνά «συγκατοικούν» με παλαιούς αγωγούς αποχέτευσης.

Η πρόσφατη ανακάλυψη ενός ρωμαϊκού αγωγού ύδρευσης στη συμβολή των οδών Κισσάβου και Μητροπούλου στα Βριλήσσια, φέρνει στο φως τη σπουδαία υδραυλική μηχανική του 3ου-4ου αιώνα μ.Χ. Το εύρημα, που περιλαμβάνει αγωγό και δεξαμενή σε εξαιρετική κατάσταση, πιθανολογείται ότι μετέφερε τα νερά του ρέματος Βριλησσού, επιβεβαιώνοντας τη συστηματική οργάνωση της περιοχής κατά την ύστερη αρχαιότητα.

Μια από τις μεγαλύτερες ιστορικές παραδρομές στην Αττική αφορά τις εμβληματικές υδατογέφυρες στη Φιλοθέη (Καποδιστρίου) και τη Νέα Ιωνία. Αν και συχνά ταυτίζονται λανθασμένα με το Αδριάνειο Υδραγωγείο, η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Σύμφωνα με πληροφορίες από το άρθρο του Παναγιώτη Δευτεραίου και του Αλέξανδρου Γλαράκη:

• Το Αδριάνειο: Είναι ένα αμιγώς υπόγειο έργο στον κύριο άξονά του. Σχεδιάστηκε έτσι ώστε να συγκεντρώνει τα υπόγεια ύδατα, γεγονός που του εξασφάλισε αειφορία για αιώνες.
• Το Υστερορωμαϊκό (5ος αι.): Σε αυτό ανήκουν οι ορατές κοιλαδογέφυρες. Σε αντίθεση με το Αδριάνειο, μετέφερε το νερό επιφανειακά μέσω κτιστών καναλιών. Διέθετε δύο κλάδους (Κηφισιάς και Ηρακλείου) και διέσχιζε τον Ποδονίφτη.

Ο Ποδονίφτης: Το «Τριπόταμο» και ο Περισσός

Ο Ποδονίφτης, ο παραπόταμος του Κηφισού, ξεκινά από το σημείο συνάντησης των ρεμάτων Φιλοθέης, Αμαρουσίου (Σαπφούς) και Χαλανδρίου (Καλαμά).

Η ονομασία «Περισσός» της περιοχής συνδέεται ιστορικά με τα «περισσά» ύδατα που δέχονταν οι γέφυρες του υδραγωγείου.

Αν και στη Νέα Ιωνία το ρέμα είναι υπογειοποιημένο, στη Νέα Χαλκηδόνα παραμένει ένας πράσινος πνεύμονας με πλατάνια και λεύκες, όπου παρά τη ρύπανση, η ζωή (βάτραχοι, όστρακα) επιμένει να επιβιώνει.

Ανθρακωρυχεία

Στα σύνορα Ηρακλείου, Νέας Ιωνίας και Αμαρουσίου, οι παλιές στοές των ανθρακωρυχείων (1938-1962) μαρτυρούν το βιομηχανικό παρελθόν της Καλογρέζας.

Τα ανθρακωρυχεία Καλογρέζας – Νέου Ηρακλείου δεν υπήρξαν μόνο ο ενεργειακός “πνεύμονας” της Αττικής, τροφοδοτώντας το Κερατσίνι, το Λαύριο και το Γκάζι με εξαιρετικής ποιότητας λιγνίτη. Υπήρξαν, κυρίως, το σκηνικό μιας από τις πιο αιματηρές σελίδες της Κατοχής. Το 1944, οι Γερμανοί, θέλοντας να κάμψουν την αντίσταση στην εργατούπολη της Νέας Ιωνίας, έστησαν έναν θανάσιμο κλοιό στην Καλογρέζα. Μετά από βασανισμούς και 500 συλλήψεις, 22 ηγετικά στελέχη οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα.

Το “Μπλόκο της Καλογρέζας” παραμένει μέχρι σήμερα μια ανεξίτηλη μνήμη που κατοικεί κάτω από το έδαφος της πόλης…

Πέρα από τα εκτεταμένα δίκτυα της Καλογρέζας, υπάρχουν διάσπαρτα και μικρότερα μεταλλεία, όπως το εγκαταλελειμμένο ορυχείο του Περισσού. Παρά τη γειτνίασή του με τα μεγάλα λιγνιτωρυχεία, το συγκεκριμένο ορυχείο αποτελούσε μια ανεξάρτητη δραστηριότητα, οι λεπτομέρειες της οποίας παραμένουν έως σήμερα στο σκοτάδι – όπως και άλλων συράγγων και στοών που παραμένουν αφανείς.

Σπηλιά Νταβέλη: Το Αινιγματικό «Σπήλαιο των Αμώμων»

Σε υψόμετρο 720 μέτρων, στη νοτιοδυτική πλευρά της Πεντέλης, βρίσκεται ένα από τα πιο συζητημένα σημεία της Αττικής. Η περιβόητη «Σπηλιά του Νταβέλη» δεν είναι απλώς ένα φυσικό σπήλαιο, αλλά τμήμα ενός αρχαίου λατομείου που εγκαταλείφθηκε όταν οι φυσικοί αρμοί του μαρμάρου κατέστησαν την εξόρυξη αδύνατη, σύμφωνα με τον καθηγητή Μανόλη Κορρέ.

Από τον Θεό Πάνα στους «Αμώμους»

Η ιστορία του χώρου χάνεται στους αιώνες, έχοντας αλλάξει πολλές χρήσεις:

• Αρχαιότητα: Υπήρξε Ιερό αφιερωμένο στον Θεό Πάνα.
• Βυζαντινά Χρόνια: Μετατράπηκε σε ερημητήριο ασκητών, παίρνοντας το όνομα «Σπήλαιο των Αμώμων» (των αναμάρτητων).

Χριστιανικά Μνημεία: Στη δεξιά πλευρά της εισόδου δεσπόζουν τα ασκητήρια του Αγίου Νικολάου (13ος αι.) και του Αγίου Σπυρίδωνος. Αν και οι τοιχογραφίες τους έχουν μεταφερθεί στο Βυζαντινό Μουσείο για προστασία, οι ναοί έχουν συντηρηθεί και υποστυλωθεί.

Λήσταρχοι, Δούκισσες και Μυστικισμός

Παρά το όνομά της, η σύνδεση με τον λήσταρχο Νταβέλη παραμένει αμφισβητούμενη, με πολλούς ιστορικούς να θεωρούν πως ο ίδιος ίσως δεν γνώριζε καν την ύπαρξή της. Το ίδιο ισχύει και για τις φήμες περί ερωτικής σχέσης του με τη Δούκισσα της Πλακεντίας και την ύπαρξη στοών που επικοινωνούν με το Μέγαρό της, ισχυρισμοί που χρονικά και τοπογραφικά καταρρίπτονται.