Πολιτική Προστασία στην πρώτη γραμμή της κλιματικής κρίσης
Τι συμβαίνει στους Δήμους όταν πλημμυρίζει ένας δρόμος ή πέφτει ένα δέντρο – Το ρεπορτάζ του «ΧΤΥΠΟΥ» για τον ρόλο της Δημοτικής Πολιτικής Προστασίας, τις προκλήσεις, τις ελλείψεις και την καθημερινή μάχη πίσω από τα έκτακτα περιστατικά.
Αικατερίνη Στάμου
Σε ετοιμότητα, για να αντιμετωπίσει έκτακτα περιστατικά, βρίσκεται η Πολιτική Προστασία κάθε Δήμου. Σε τι εξυπηρετεί, όμως, πρακτικά, τον πολίτη η υπηρεσία και ποια εμπόδια καλείται να ξεπεράσει;
Σημαντικά βήματα έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας για την αναβάθμιση της Πολιτικής Προστασίας σε επίπεδο αυτοδιοίκησης. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000 η Πολιτική Προστασία σε επίπεδο Δήμων δεν υπήρχε στον «χάρτη». Το 2020, υπό τη σκιά των μεγάλων φονικών καταστροφών στη Μάνδρα (2017) και στο Μάτι (2018), η υπηρεσία αναδιαρθρώνεται εκ νέου, καθώς αναδείχθηκε η ανάγκη για θεμελιώδη αλλαγή του συστήματος. Ο Δήμος Ηρακλείου Αττικής, εδώ και πέντε μήνες, έχει προχωρήσει στη δημιουργία αυτοτελούς Τμήματος Πολιτικής Προστασίας, κάτι που προσφέρει μεγαλύτερη ανεξαρτησία, εξειδίκευση και καλύτερη οργάνωση.
Η Πολιτική Προστασία δεν ξεκινά όταν γίνει η καταστροφή. Ξεκινά από την πρόληψη, συνεχίζει με την ετοιμότητα και, αν χρειαστεί, περνά στην αντιμετώπιση και την αποκατάσταση
Ο Ιωάννης Πέτσας, ο νέος προϊστάμενος του Τμήματος περιέγραψε στον «ΧΤΥΠΟ» τι συμβαίνει «πίσω» από τα οργανογράμματα και τους τίτλους, αναδεικνύοντας την καθημερινή προσπάθεια και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει ένας Δήμος προκειμένου να ανταποκριθεί σε έκτακτα περιστατικά και να είναι έτοιμος να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε φυσική καταστροφή.
«Η Πολιτική Προστασία δεν ξεκινά όταν γίνει η καταστροφή. Ξεκινά από την πρόληψη, συνεχίζει με την ετοιμότητα και, αν χρειαστεί, περνά στην αντιμετώπιση και την αποκατάσταση» τονίζει ο κ. Πέτσας. Βασικό στοιχείο είναι ο σχεδιασμός και η ορθή προετοιμασία με δράσεις και πρωτοβουλίες, ώστε να αποφευχθούν αρνητικά σενάρια. Όπως εξηγεί ο ίδιος, «αν τελικά προκύψει ένα έντονο καιρικό φαινόμενο, για παράδειγμα ένας χιονιάς – όπως αυτόν που περιμέναμε, αλλά τελικά δεν συνέβη – είμαστε σε ετοιμότητα να επέμβουμε άμεσα: να καθαρίσουμε τους δρόμους, να ρίξουμε αλάτι και να αποκαταστήσουμε την κυκλοφορία, ώστε οι δρόμοι να παραμένουν ανοιχτοί και οι πολίτες να μπορούν να κινούνται με ασφάλεια στα πεζοδρόμια».
Κλιματική Κρίση στην Ελλάδα: Η πρόκληση των Δήμων και η εμπειρία των πολιτών
Το πλαίσιο μέσα στο οποίο καλούνται να λειτουργήσουν οι Δήμοι, γίνεται ολοένα και πιο απαιτητικό, καθώς τα ακραία καιρικά φαινόμενα πολλαπλασιάζονται. Το 2025 χαρακτηρίστηκε από έντονες αντιθέσεις, καθώς ύστερα από ένα άνυδρο φθινόπωρο, ο Νοέμβριος έφερε διαδοχικά συστήματα κακοκαιρίας που έπληξαν κυρίως τη Δυτική Ελλάδα, ενώ, η αντιπυρική περίοδος ξεκίνησε νωρίτερα, έπειτα από την παρατεταμένη ανομβρία της άνοιξης. Σημαντικές δασικές πυρκαγιές σημειώθηκαν στα τέλη Ιουνίου και στις αρχές Αυγούστου, όπως, για παράδειγμα, στο Κρυονέρι, αλλά, και στη Νοτιοανατολική Αττική, όπου η φωτιά πήρε τεράστιες διαστάσεις καίγοντας χιλιάδες στρέμματα.
Η ετήσια έρευνα για το κλίμα που διενεργήθηκε το 2024 από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ), είναι αποκαλυπτική για την κατάσταση που επικρατεί στη χώρα. Οι ερωτηθέντες κατέταξαν την κλιματική αλλαγή στη δεύτερη θέση μεταξύ των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Ελλάδα, πίσω μόνο από το κόστος ζωής. Η εμπειρία των Ελλήνων από ακραία καιρικά φαινόμενα είναι ιδιαίτερα έντονη, καθώς το 94% έχει βιώσει τουλάχιστον ένα τέτοιο φαινόμενο την τελευταία πενταετία, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ.
Οι πιο συχνές επιπτώσεις αφορούν καύσωνες, δασικές πυρκαγιές και ξηρασία. Σύμφωνα με την έρευνα, οι συνέπειες των ακραίων καιρικών φαινομένων στην χώρα είναι «απτές, ποικίλες και ήδη υπερβολικά σοβαρές». Ειδικότερα, το 86% των Ελλήνων ερωτηθέντων ανέφερε ότι έχει υποστεί τουλάχιστον μία άμεση συνέπεια εξαιτίας των ακραίων καιρικών φαινομένων (18 μονάδες πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο 68%).
Ως βασικές προτεραιότητες προσαρμογής σε τοπικό επίπεδο αναδεικνύονται η ενίσχυση και ανθεκτικότητα των υποδομών, ο δροσισμός των πόλεων και η εκπαίδευση του πληθυσμού για την πρόληψη και αντιμετώπιση ακραίων φαινομένων. Τέλος, σε ό,τι αφορά τη χρηματοδότηση και την παροχή βοήθειας, οι πολίτες τείνουν να θεωρούν ότι το κόστος πρέπει να αναληφθεί κυρίως από όσους συμβάλλουν περισσότερο στην κλιματική αλλαγή.
Σχέδια δράσης και Τ.Ε.Σ.Ο.Π.Π.: Πώς οργανώνεται η ετοιμότητα
Κεντρική αρμοδιότητα της πολιτικής προστασίας είναι η παροχή κατάλληλων οδηγιών προστασίας στους κατοίκους, ώστε να είναι ενημερωμένοι για πιθανά περιστατικά. Επίσης, είναι υπεύθυνη για την σύνταξη Τοπικών Σχεδίων Δράσης – διαφορετικών για κάθε φυσική καταστροφή – τα οποία σχεδιάζονται μέσω των Τοπικών Επιχειρησιακών Συντονιστικών οργάνων Πολιτικής Προστασίας (Τ.Ε.Σ.Ο.Π.Π.).
Σε ένα Τ.Ε.Σ.Ο.Π.Π., προεδρεύει ο Δήμαρχος της πόλης και συμμετέχει ο Αντιδήμαρχος ή ο Εντεταλμένος Σύμβουλος Πολιτικής Προστασίας, ο προϊστάμενος της υπηρεσίας του Αυτοτελούς Τμήματος Πολιτικής Προστασίας, καθώς και τα στελέχη όλων των αρμόδιων κυβερνητικών, δημόσιων και ιδιωτικών Φορέων.
Για παράδειγμα, στο Ηράκλειο συμμετέχει το Αστυνομικό Τμήμα του Ηρακλείου, ο 9ος Σταθμός Πυροσβεστικής, ο εκπρόσωπος του ΕΚΑΒ και όποιο άλλο πρόσωπο κριθεί σχετικό. Όπως μας πληροφορεί ο κ. Πέτσας, το Όργανο αυτό είναι πολύ σημαντικό και συγκαλείται είτε σε περιπτώσεις σοβαρών συμβάντων, είτε προληπτικά, μία με δύο φορές τον χρόνο. Τα σχέδια δράσης επικαιροποιούνται κάθε χρόνο και αναρτώνται στο διαδίκτυο, φέροντας ειδικές ονομασίες, όπως ΒΟΡΕΑΣ για τον χιονιά ή ΕΓΚΕΛΑΔΟΣ για τον σεισμό.
Ιδιαίτερη έμφαση στις προβλέψεις του Νόμου 4662/2020, δίνεται και στον σχεδιασμό και τη συμμετοχή των Δήμων σε προγράμματα εκπαίδευσης, κατάρτισης και επιμόρφωσης των στελεχών των Ο.Τ.Α.. Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία Επιτελικής Δομής ΕΣΠΑ Πολιτικής Προστασίας και Επιχειρησιακού Ταμείου Πρόληψης και Αντιμετώπισης Κινδύνων (Ε.Τ.Π.Α.Κ.), ώστε να διασφαλίζεται η αναγκαία χρηματοδότηση των δράσεων των Δήμων (άρθρο 38). Τέλος, ο νόμος εισάγει ειδικές ρυθμίσεις για τις εθελοντικές ομάδες Πολιτικής Προστασίας και καθορίζει τις υποχρεώσεις των Δήμων απέναντι στους εθελοντές, συμβάλλοντας στην οργανωμένη και ασφαλή συμμετοχή τους.
Τι μπορεί να κάνει ο πολίτης σε ένα έκτακτο περιστατικό
Ο πολίτης μπορεί να απευθυνθεί στην Πολιτική Προστασία του Δήμου για κάποιο σημαντικό πρόβλημα, μας πληροφορεί ο κ. Πέτσας, για αυτό και τα στοιχεία επικοινωνίας είναι δημόσια, προτεραιοποιώντας την άμεση επαφή, ειδικά σε έκτακτες καταστάσεις. Αν και πολλές φορές, όπως περιγράφει, οι πολίτες τηλεφωνούν για περιστατικά που δεν άπτονται των αρμοδιοτήτων του τμήματος, ο ίδιος έχει αναρτημένο δημόσια το τηλέφωνό του, καθώς «έστω και μία φορά να χρειαστεί κάποιος κάτι που πρέπει να καλέσει, δεν γίνεται να το αμελήσουμε».
«Όταν υπάρχει ένα σοβαρό περιστατικό, όπως πτώση δέντρου ή πλημμύρα, ο ρόλος μας είναι κυρίως ο συντονισμός. Μπορεί να εμπλέκονται Πυροσβεστική, Αστυνομία, ΔΕΔΔΗΕ, ΕΚΑΒ και υπηρεσίες του Δήμου (Περιβάλλοντος, Καθαριότητας κ.α.). Κάποιος πρέπει να τα συντονίσει όλα αυτά» εξηγεί.
Τα πιο συχνά αιτήματα που δέχεται η υπηρεσία αφορούν πτώσεις δέντρων, επικίνδυνα κλαδιά, προβλήματα μετά από έντονα καιρικά φαινόμενα και αποκατάσταση δρόμων ή πεζοδρομίων.
«Ακόμα και όταν επέμβει η Πυροσβεστική, η δουλειά δεν τελειώνει εκεί. Ο Δήμος καλείται μετά να καθαρίσει τον χώρο, να αποκαταστήσει την κυκλοφορία και να επαναφέρει την περιοχή σε κανονική λειτουργία» τονίζει, ενώ μας ενημερώνει, ότι το αν η επέμβαση γίνεται αποκλειστικά από Υπηρεσία του Δήμου, εξαρτάται από παράγοντες όπως η σοβαρότητα του περιστατικού και η τοποθεσία. Για παράδειγμα, «αν πέσει ένα μεγάλο δέντρο σε κεντρικό σημείο, όπως στην περιοχή της Πλαπούτας, ο συντονισμός αφορά άμεσα και την Τροχαία, ώστε να διακοπεί και να διοχετευθεί η κυκλοφορία σε άλλες οδούς».
Πτώση δέντρου στο Ηράκλειο Αττικής
Στιγμές αγωνίας εκτυλίχθηκαν στις 8 Ιανουαρίου 2026 στη συμβολή των οδών Ήρας και Χαράς, στο Ηράκλειο Αττικής, όταν ένα μεγάλο δέντρο που βρισκόταν σε ιδιωτικό χώρο υποχώρησε και καταπλάκωσε διερχόμενο αυτοκίνητο. Από καθαρή τύχη, η οδηγός του οχήματος εξήλθε σώα και δεν αναφέρθηκε τραυματισμός. Η κατάσταση παρέμεινε επικίνδυνη, καθώς η πτώση παρέσυρε καλώδια της ΔΕΗ, τα οποία βρέθηκαν κομμένα στο οδόστρωμα.
Ο κ. Πέτσας ανέφερε στην εφημερίδα μας για το περιστατικό: «Συντονίσαμε την Αστυνομία, την Πυροσβεστική και τον ΔΕΔΔΗΕ, καθώς υπήρχε κομμένο καλώδιο και κίνδυνος για τους πολίτες. Ο χώρος αποκλείστηκε μέχρι να αποκατασταθεί πλήρως η ασφάλεια», ενώ εξήγησε ότι, όπως και σε αυτό το περιστατικό, έτσι και γενικώς, πολλές φορές ο πολίτης δεν αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο και πλησιάζει τα «γυμνά» καλώδια, καθιστώντας την άμεση επέμβαση του Δήμου αναγκαία.
Σε αυτήν την περίπτωση, όπως μας ανέφερε, η γυναίκα κάλεσε το 100, ενώ, την ίδια στιγμή ειδοποιήθηκε και η Πολιτική Προστασία του Δήμου, η οποία προχώρησε στις απαραίτητες ενέργειες και στον συντονισμό των υπηρεσιών. Όπως εξηγεί, όταν η ενημέρωση γίνεται από μια αρμόδια υπηρεσία, οι Αρχές αντιλαμβάνονται άμεσα τη σοβαρότητα του περιστατικού, σε αντίθεση με τις κλήσεις πολιτών, οι οποίοι – χωρίς να φταίνε – συχνά δεν μπορούν να μεταφέρουν με ακρίβεια την πλήρη εικόνα του προβλήματος.
Οι προκλήσεις και το νέο νομοσχέδιο
Τα τελευταία χρόνια οι Δήμοι εξασφάλισαν σημαντικές χρηματοδοτήσεις για να αντιμετωπίσουν έκτακτες κρίσεις και καταστάσεις. Ωστόσο, στο πλαίσιο των συνεχόμενων προκλήσεων, υπό το βάρος της κλιματικής κρίσης, εύλογα ερωτήματα εγείρονται για το αν οι πόροι είναι επαρκείς, αν κατανέμονται ορθά και με αποτελεσματικό τρόπο.
Στα βασικά προβλήματα της έλλειψης προσωπικού και χρηματοδότησης στάθηκε και ο προϊστάμενος Ιωάννης Πέτσας, τονίζοντας ότι αυτά αποτελούν καίρια αιτήματα της ΚΕΔΕ και των Δήμων συνολικά. Όπως εξηγεί, τα τμήματα πολιτικής προστασίας αποτελούνται από πολύ λίγα άτομα, παρά τα αλλεπάλληλα αιτήματά τους για εξειδικευμένο προσωπικό. Για τον λόγο αυτό, η δυναμική τους είναι περιορισμένη και ο ρόλος τους αυτήν τη στιγμή περιορίζεται αμιγώς στον συντονισμό των υπόλοιπων υπηρεσιών του Δήμου.
«Εμείς προσπαθούμε να δίνουμε μεγάλη σημασία στην πρόληψη, κυρίως μέσω της προσωπικής μας εργασίας, δηλαδή της παραπάνω προσφοράς, γιατί τα απαραίτητα μέσα – κακά τα ψέματα – δεν τα έχουμε» τονίζει ο Ιωάννης Πέτσας, υπογραμμίζοντας ότι η εμπειρία των ανθρώπων που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή δείχνει ότι η Πολιτική Προστασία δεν είναι μόνο θέμα νόμων και σχεδιασμού, αλλά και πόρων, στελεχών και καθημερινής συνεργασίας. Το ερώτημα που μένει είναι αν το νέο νομοσχέδιο που βρίσκεται σε δημόσια διαβούλευση θα ενισχύσει πραγματικά αυτή την προσπάθεια: «Τα δύο βασικά μας θέματα που τα έχουν όλοι οι Δήμοι, τα γνωρίζουν όλοι. Περιμένουμε να δούμε αν θα δοθεί προτεραιότητα σε αυτό το κομμάτι» καταλήγει.