Οι έντονες βροχοπτώσεις των τελευταίων δύο μηνών και το πρόσφατο περιστατικό στο ρέμα της Πικροδάφνης, που προκάλεσε σοβαρές ζημιές στην περιοχή, επανέφεραν στο προσκήνιο κρίσιμα ερωτήματα για την ευαλωτότητα της Ελλάδας – και ειδικά της Αττικής – απέναντι σε πλημμυρικά φαινόμενα. Όπως επισημαίνουν επιστήμονες, η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στο «πόσο έβρεξε», αλλά σε έναν συνδυασμό παραγόντων που καθιστούν τον κίνδυνο πολυδιάστατο.
Η Πικροδάφνη ως σύμπτωμα ενός διαχρονικού προβλήματος
Το περιστατικό στο ρέμα της Πικροδάφνης αποτελεί, σύμφωνα με τη Δρ. Ελισάβετ Φελώνη, σύμπτωμα ενός βαθύτερου, δομικού προβλήματος. Όπως τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, οι αντιπλημμυρικές υποδομές της Αττικής έχουν σχεδιαστεί με βάση δεδομένα προηγούμενων δεκαετιών και δεν ανταποκρίνονται στη σημερινή κλιματική πραγματικότητα. «Υπό την πίεση βροχοπτώσεων ακραίας ραγδαιότητας, οι αγωγοί αδυνατούν να παραλάβουν τον όγκο του νερού», σημειώνει.
Χαρακτηριστικό είναι ότι πλημμυρικά φαινόμενα εκδηλώνονται πλέον ακόμη και σε βροχές με «εξαιρετικά μικρή περίοδο επαναφοράς», μόλις 2 ή 5 ετών. Η κατάσταση επιδεινώνεται από την ιστορική ανάπτυξη του λεκανοπεδίου χωρίς πρόβλεψη για «χώρο στα ρέματα». Η εκτεταμένη τσιμεντοποίηση έχει περιορίσει δραστικά τη φυσική απορρόφηση του νερού, μετατρέποντας τους δρόμους σε χειμάρρους.
Σύμφωνα με την κ. Φελώνη, ιδιαίτερα ευάλωτα είναι τα ρέματα που διασχίζουν τον αστικό ιστό, όπως της Εσχατιάς στη Φυλή, ο Ποδονίφτης, ο Σαρανταπόταμος, αλλά και ρέματα στο Χαλάνδρι και την Πικροδάφνη, όπου στενώσεις και αυθαίρετη δόμηση δημιουργούν «τρωτά σημεία».
«Επίθεση» και «υποδοχή»: οι δύο όψεις της πλημμύρας
Το γενικό πλαίσιο εξηγεί ο καθηγητής και διευθυντής του Εργαστηρίου ASSIST του Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Δημήτρης Εμμανουλούδης. Όπως αναφέρει, κάθε πλημμύρα είναι αποτέλεσμα δύο παραγόντων: της «επίθεσης» (ένταση, διάρκεια, ραγδαιότητα της βροχής) και της «υποδοχής», δηλαδή του φυσικού υποβάθρου που δέχεται το νερό.
«Το πόσο επικίνδυνη θα είναι μια πλημμύρα δεν εξαρτάται μόνο από το ύψος της βροχής, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο τα νερά κινούνται στον χώρο και τον χρόνο», τονίζει. Παράγοντες όπως η γεωλογική σύσταση, η μορφολογία, η βλάστηση και η υγρασία του εδάφους καθορίζουν το αποτέλεσμα. Όπως επισημαίνει, στην Ελλάδα υπάρχει επαρκής πληροφόρηση για τη βροχόπτωση από φορείς όπως η ΕΜΥ, αλλά σημαντικό έλλειμμα δεδομένων για την κατάσταση του υποβάθρου, γεγονός που καθιστά την εκτίμηση κινδύνου ημιτελή.
Η απειλή από τα βουνά και η ανάγκη συντονισμού
Καθοριστικό ρόλο παίζουν και οι ορεινοί όγκοι γύρω από την Αττική. Οι επαναλαμβανόμενες δασικές πυρκαγιές έχουν αποδυναμώσει τη φυσική άμυνα των περιοχών, επιτρέποντας στο νερό και στα φερτά υλικά να κατεβαίνουν με μεγάλη ταχύτητα προς τις κατοικημένες ζώνες. Η φροντίδα των ορεινών περιοχών και οι παρεμβάσεις συγκράτησης της ροής αποτελούν, σύμφωνα με την κ. Φελώνη, αναπόσπαστο μέρος κάθε σοβαρού αντιπλημμυρικού σχεδιασμού.
Η ίδια κάνει λόγο για ανάγκη «συστράτευσης» παρεμβάσεων: μεγάλα έργα στους κύριους συλλεκτήρες, πράσινες παρεμβάσεις στις πόλεις με διαπερατά υλικά και βιώσιμα συστήματα διαχείρισης όμβριων υδάτων, αλλά και συστηματική παρακολούθηση. Ένα από τα μεγαλύτερα «αγκάθια», όπως σημειώνει, παραμένει η έλλειψη διαχρονικών δεδομένων.
INACHOS: ένα ψηφιακό δίχτυ προστασίας
Στο πεδίο της πρόγνωσης, αναπτύσσεται το προγνωστικό σύστημα πλημμυρικού κινδύνου INACHOS, ένα καινοτόμο επιχειρησιακό μοντέλο από το Εργαστήριο ASSIST του ΔΠΘ. Το σύστημα συνδυάζει ένα σταθερό ψηφιακό υπόβαθρο με δυναμικά δεδομένα βροχόπτωσης, μετατρέποντας σε πραγματικό χρόνο τη βροχή σε απορροή και παράγοντας χάρτες επικινδυνότητας έως και 72 ώρες μπροστά.
Ιδιαίτερη καινοτομία αποτελεί η ενσωμάτωση δεδομένων από περίπου 30.000 πλημμυρικά συμβάντα των τελευταίων δεκαετιών σε όλη τη χώρα, γεγονός που αυξάνει την προγνωστική ακρίβεια, αξιοποιώντας την τάση του νερού να πλημμυρίζει επαναληπτικά τις ίδιες περιοχές. Σύμφωνα με τον κ. Εμμανουλούδη, το INACHOS είναι το πρώτο αντίστοιχο σύστημα για τον ελλαδικό χώρο και μπορεί να ενισχύσει ουσιαστικά την Πολιτική Προστασία και την αξιοπιστία του 112, παρέχοντας όχι μόνο πρόγνωση βροχής αλλά και εκτίμηση του πού και πόσο επικίνδυνο θα είναι ένα φαινόμενο.