Μια σειρά από άγνωστες μέχρι σήμερα φωτογραφίες, που αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές Ελλήνων κρατουμένων πριν από την εκτέλεσή τους από τους Ναζί, είδε πρόσφατα το φως της δημοσιότητας.
Αύριο, Τετάρτη 18 Φεβρουαρίου, το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων θα αποφασίσει για τον χαρακτηρισμό ή μη των φωτογραφικών τεκμηρίων της εκτέλεσης ως μνημείου. Η ολοκλήρωση του χαρακτηρισμού της συλλογής ως μνημείο αποτελεί το θεμέλιο για τη διεκδίκησή της από το ελληνικό κράτος. Εμπειρογνώμονες – στελέχη του ΥΠΠΟ έχουν ήδη έλθει σε επαφή με τον συλλέκτη.
Οι 12 αυτές εικόνες φαίνεται να καταγράφουν τα τελευταία δευτερόλεπτα πριν από τη θυσία των 200 Ελλήνων κομμουνιστών την 1η Μαΐου 1944, σε αντίποινα για τον θάνατο ενός Γερμανού στρατηγού και του επιτελείου του από δυνάμεις της Αντίστασης λίγες ημέρες νωρίτερα.
Το Υπουργείο Πολιτισμού είπε πως είναι πολύ πιθανόν ότι πρόκειται για αυθεντικές φωτογραφίες, ωστόσο υπάρχουν αρκετές νομικές περιπλοκές αναφορικά με τη διεκδίκησή τους.
Η περίοδος της Κατοχής υπήρξε μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους για την χώρα μας, με δεκάδες χιλιάδες θύματα από την πείνα, ολοκαυτώματα χωριών και τον αφανισμό της εβραϊκής κοινότητας. Η Ελλάδα υπέστη αναλογικά τις περισσότερες ανθρώπινες απώλειες και καταστροφές από κάθε άλλη μη σλαβική χώρα στην κατεχόμενη Ευρώπη.
Περίπου 20.650 ήταν οι νεκροί σε μάχες της Εθνικής Αντίστασης, 56.225 οι εκτελεσμένοι σε ολόκληρη την Ελλάδα, 7.120 οι νεκροί από τους βομβαρδισμούς και σχεδόν 60.000 Έλληνες Εβραίοι είχαν εκτοπιστεί και δολοφονηθεί στα γερμανικά στρατόπεδα, σύμφωνα με το ερευνητικό έργο «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα».
Το χρονικό της θυσίας
Οι συγκλονιστικές εικόνες δείχνουν ομάδες ανδρών να οδηγούνται από τις δυνάμεις κατοχής στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Σε κάποια στιγμιότυπα, οι μελλοθάνατοι φαίνονται να βαδίζουν προς το σημείο της εκτέλεσης έχοντας αφήσει τα πανωφόρια τους έξω, ενώ σε άλλα στέκονται μπροστά στον τοίχο.
Αν και το γεγονός της εκτέλεσης είναι ιστορικά πασίγνωστο, μέχρι σήμερα δεν υπήρχε καμία γνωστή φωτογραφική τεκμηρίωση από τη στιγμή της θυσίας. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, είναι «εξαιρετικά πιθανό» οι φωτογραφίες να τραβήχτηκαν από τον Γκούντερ Χάισινγκ, δημοσιογράφο που ανήκε στη μονάδα προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς.
Η ανακάλυψη του υλικού
Οι φωτογραφίες βγήκαν σε δημοπρασία στο eBay το περασμένο Σάββατο από συλλέκτη αντικειμένων του Τρίτου Ράιχ. Πηγές σημειώνουν ότι το υλικό προέρχεται αρχικά από το προσωπικό άλμπουμ του Γερμανού υπολοχαγού Χέρμαν Χόιερ.
«Είναι η πρώτη φορά που έχουμε εικόνα μέσα από το Σκοπευτήριο την ώρα της εκτέλεσης… μια κορυφαία στιγμή της Ελληνικής Αντίστασης. Επιβεβαιώνεται η μαρτυρία πως αυτοί οι άνθρωποι πήγαιναν στον θάνατο με το κεφάλι ψηλά και απίστευτο θάρρος», δήλωσε ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης στην ΕΡΤ.
Μέχρι σήμερα, οι μόνες μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές των 200 ήταν τα χειρόγραφα σημειώματα που πέταξαν από τα φορτηγά κατά τη μεταφορά τους. Οι περισσότεροι από τους εκτελεσθέντες ήταν κρατούμενοι ήδη από την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά.
Το Υπουργείο Πολιτισμού είπε πως είναι γνωστό και επαρκώς διερευνημένο θέμα η διακίνηση φωτογραφιών που τράβηξαν στρατιώτες του Γ’ Ράιχ σε χώρες τις οποίες είχε καταλάβει η ναζιστική Γερμανία.
Στις οργανώσεις Γερμανών βετεράνων που συστάθηκαν με στόχο την αποκατάσταση της δημόσιας εικόνας της Βέρμαχτ, στη μεταπολεμική γερμανική κοινωνία, δημιουργήθηκαν δίκτυα ανταλλαγής και ανατύπωσης φωτογραφιών που παρήχθησαν κατά τη διάρκεια του πολέμου από επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφους.
Χαρακτηριστικότερη περίπτωση υπήρξε ο κύκλος του περιοδικού Wildente (Αγριόπαπια), που εξέδιδε ο Günther Heysing, δημοσιογράφος των Μονάδων Προπαγάνδας του Γκέμπελς. Οι συγκεκριμένες φωτογραφίες είναι πολύ πιθανόν να ανήκουν σε αυτές (ειδικώς εάν ληφθεί υπόψη η πίσω όψη των τυπωμένων φωτογραφιών, όπως εμφανίσθηκε στο e-bay).
Σπαραχτική η μαρτυρία του εγγονού του εκτελεσθέντος Θρασύβουλου Καλαφατάκη
Ένα τηλεφώνημα που δέχτηκε από τα κεντρικά γραφεία του Κομμουνιστικού Κόμματος ο εγγονός ενός από τους εκτελεσθέντες στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944 που ταυτοποιήθηκε από τις φωτογραφίες, ήρθε να του υπενθυμίσει τις ιστορικές ρίζες του.
«Μεγάλη συγκίνηση. Το ήξερα ότι είχε εκτελεστεί, όμως δεν ήξερα για τη φωτογραφία, δεν είχα αρχείο. Δεν έχω τίποτα και τώρα θα περιμένω να μου στείλουν», ανέφερε ο κ. Θρασύβουλος Μαράκης, στο Neakriti.gr και στην δημοσιογράφο Βίκυ Παπαδογιαννάκη.
Από τη διαδικασία της ταυτοποίησης, στις φωτογραφίες των τελευταίων στιγμών των 200 πατριωτών, η οποία είναι σε εξέλιξη, διαπιστώθηκε ότι ο άνδρας με το λευκό πουκάμισο είναι ο Θρασύβουλος Καλαφατάκης από τον Πλατανιά.
Ο κ. Μαράκης πρόσθεσε: «Απ’ ό,τι ξέρω από τη μητέρα μου, ήταν ένας ψηλός, γεροδεμένος και δεν φοβόταν τίποτα. Δεν τον σταματούσε τίποτα. Δεν ήθελε να υπογράψει ως κομμουνιστής ότι απαρνείται το κόμμα και γι’ αυτό τον πήγαν στις Αθηναϊκές φυλακές».
Γεννημένος το 1914 στον Πλατανιά, από εύπορη οικογένεια, ο Θρασύβουλος Καλαφατάκης ασχολήθηκε με τη γεωργία και τη γαλακτοκομία και πολύ γρήγορα ανέπτυξε πλούσια δράση ως πρωτοπόρος του προοδευτικού κινήματος. Συνελήφθη το 1939, καταδικάστηκε σε 5 χρόνια φυλάκιση και το 1943 μεταφέρθηκε στο Χαϊδάρι.
«Δεν τα ήξερε η μητέρα μου. Μετά την εκτέλεση πέρασαν τρεις μέρες για να το μάθουν. Δεν το έμαθαν αμέσως, όπως ήταν τότε τα μέσα… Πήγαμε μία-δυο φορές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής επίσκεψη, αφήσαμε τα λουλούδια μας και φύγαμε», πρόσθεσε.
Ανάμεσα στους 200 κομμουνιστές που επιλέχθηκαν από τους Γερμανούς για να εκτελεστούν τον Μάιο του 1944, ήταν και ο 19χρονος τότε Αθανάσιος Κουρεμέντζας από τη Θήβα, ο οποίος γλίτωσε χάρη στον ηρωισμό του Θρασύβουλου Καλαφατάκη.
«Οι Γερμανοί μπήκαν στη φυλακή και διάλεξαν τους 200 να τους σκοτώσουν. Τους πιο νέους. Ο παππούς μου μαζί με άλλους δύο έβγαλαν αυτόν τον 19χρονο από το καμιόνι και στη θέση τους έβαλαν έναν γέρο. Ο 19χρονος έζησε, μπήκε τότε στην Τράπεζα Πίστεως, έκανε καριέρα και το 1975 ήρθε για επιθεώρηση στο κατάστημα Χανίων. Τότε μου πρόσφερε δουλειά στην τράπεζα και πήγα 14 χρονών», είπε ο κ. Μαράκης.
Λίγες μόλις ώρες μετά τη δημοσιοποίηση ιστορικών φωτογραφιών που αναφέρονται στην εκτέλεση της Πρωτομαγιάς του 1944, άγνωστοι προκάλεσαν βανδαλισμούς στο μνημείο των 200 εκτελεσθέντων. Οι ζημιές εντοπίζονται, σύμφωνα με τον δήμο, στη μαρμάρινη πλάκα του μνημείου που αναφέρει το γεγονός.
Σοκαρισμένος από τον βανδαλισμό του μνημείου στην Καισαριανή ο Βέλγος πωλητής
Η βελγική εταιρεία «Crain’s Militaria» προχώρησε στην απόσυρση από το eBay των φωτογραφιών που φέρονται να απεικονίζουν την εκτέλεση των 200 εθνομαρτύρων στην Καισαριανή. Σε δήλωσή του στο Πρώτο Θέμα, ο Βέλγος πωλητής εξέφρασε τον αποτροπιασμό του για τους πρόσφατους βανδαλισμούς στο μνημείο της Καισαριανής, γεγονός που τον ώθησε να σταματήσει τη διαδικασία.
«Κατανοώ πλήρως ότι οι φωτογραφίες αυτές έχουν ευαίσθητο ιστορικό χαρακτήρα και σοκαρίστηκα βαθιά από τη ζημιά που προκλήθηκε χθες στο μνημείο της Καισαριανής. Γνωρίζω ότι τα συναισθήματα γύρω από το ζήτημα αυτό μπορεί να είναι έντονα και λυπάμαι που το θέμα εργαλειοποιείται και πολιτικά» δήλωσε.
Σε ανακοίνωσή της, η δημοτική αρχή Καισαριανής καταδικάζει απερίφραστα τις φθορές, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για πράξη που πλήττει ευθέως τη συλλογική μνήμη. Όπως σημειώνει, η ενέργεια έγινε σε χρονική στιγμή που οι πρόσφατες εικόνες είχαν προκαλέσει έντονη συγκίνηση για την «ηρωική, παλικαρίσια στάση» των 200 που στάθηκαν όρθιοι στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Ο δήμος τόνισε ότι «η ιστορική μνήμη δεν σβήνει όσο κι αν ενοχλεί κάποιους» ενώ ανακοίνωσε πως θα προχωρήσει άμεσα στην αποκατάσταση των φθορών.
Οι ατομικοί φάκελοι των εκτελεσθέντων “κλειδί” για την ταυτοποίηση των 200 αγωνιστών
Η διαδικασία της ταυτοποίησης συνεχίζεται, με σημαντικό οδηγό τους ατομικούς φακέλους των αγωνιστών που εκτελέστηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τους Ναζί κατακτητές, μαζί με προσωπικά τους είδη, οι οποίοι φυλάσσονται στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης που βρίσκεται στο χώρο του Σκοπευτηρίου.
Οι φάκελοι αυτοί θα συμβάλλουν στην ταυτοποίηση των αγωνιστών που απεικονίζονται στις φωτογραφίες που δημοσιοιποιήθηκαν πρόσφατα από Βέλγο συλλέκτη, σύμφωνα με το ΑΠΕ.
Τα επόμενα βήματα
Παρά το έντονο αγοραστικό ενδιαφέρον που σημειώθηκε, ο κάτοχος του αρχείου διευκρίνισε ότι δεν έχει λάβει οριστική απόφαση για την τύχη των ιστορικών κειμηλίων, δηλώνοντας ωστόσο πρόθυμος να ξεκινήσει εποικοδομητικές συνομιλίες με τις ελληνικές αρχές για την αξιοποίησή τους.
Τις επόμενες μέρες εκπρόσωποι της χώρας μας θα επισκεφθούν στην έδρα του, στη Γάνδη του Βελγίου, προκειμένου να αποτιμήσουν: Την αυθεντικότητα και τη νομιμότητα της προέλευσης των φωτογραφιών, καθώς και τη σημασία και την αξία της συλλογής. Εάν η αυθεντικότητα και η νόμιμη προέλευση της συλλογής τεκμηριώνονται, το Υπουργείο Πολιτισμού θα οριστικοποιήσει άμεσα διά της κατάλληλης νομικής οδού τα μέτρα για την απόκτησή της.