Στην Ουκρανία, συγγενείς της τη θεωρούν «προδότρια». Στη Ρωσία, η ζωή της είναι γεμάτη μοναξιά. Η Μαρία, 48 ετών, Ουκρανή που ζει στη Ρωσία εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες, περιγράφει τον πόνο που βιώνει από τότε που ξέσπασε η ρωσική εισβολή και εκείνη «βρέθηκε σε διασταυρούμενα πυρά», όπως λέει σε συνέντευξή της στο Γαλλικό Πρακτορείο.
Οι γονείς της είναι πλέον οι μόνοι από τη μεγάλη οικογένειά της στην Ουκρανία που διατηρούν επαφή μαζί της. Ο ανιψιός της, που υπηρέτησε στον ουκρανικό στρατό, τραυματίστηκε, ενώ ο γαμπρός της, που πολεμούσε στο πλευρό των Ρώσων, σκοτώθηκε. «Η είδηση της έναρξης του πολέμου ήταν σοκ», θυμάται. Από τότε δεν έχει ξαναδεί τους δικούς της.
Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές της στη Ρωσία πριν από περισσότερα από 20 χρόνια, έμεινε για να εργαστεί και ταξίδευε συχνά στην Ουκρανία. Μετά το 2022, όμως, δεν μπόρεσε να φύγει, καθώς το ουκρανικό της διαβατήριο έληξε. Τώρα προσπαθεί να αποκτήσει ρωσικό διαβατήριο για να ανακτήσει «ένα νομικό καθεστώς και να μπορεί να μετακινείται». Με μια προσωρινή άδεια παραμονής, λέει ότι είναι παγιδευμένη σε έναν γραφειοκρατικό φαύλο κύκλο που «την αντιμετωπίζει σαν σκουπίδι». Σύμφωνα με την ίδια, οι Ουκρανοί που αιτούνται ρωσική υπηκοότητα περνούν από πολύωρες ανακρίσεις για την οικογένειά τους, τις επαφές τους στην Ουκρανία και τη γνώμη τους για την εισβολή. Την ίδια ώρα, το Κίεβο κατηγορεί τη Μόσχα ότι εκδίδει ρωσικά διαβατήρια σε Ουκρανούς πολίτες σε εδάφη υπό ρωσικό έλεγχο για να τους στερήσει την ταυτότητά τους.
«Ανησυχώ πολύ για τους γονείς μου. Ο μεγαλύτερος φόβος μου είναι ότι δεν θα τους ξαναδώ ποτέ», λέει με τρεμάμενη φωνή. Περιγράφει τον τρόμο όταν ακούει «σειρήνες και εκρήξεις» στο τηλέφωνο με τη μητέρα της ή όταν κόβονται οι επικοινωνίες και μαθαίνει ότι γίνονται αεροπορικές επιδρομές στην πόλη της.
Πριν από το 2022, σχεδόν 900.000 Ουκρανοί ζούσαν στη Ρωσία, σύμφωνα με επίσημα ρωσικά στοιχεία. Κατά τον πρώτο χρόνο του πολέμου, σχεδόν 8 εκατομμύρια άνθρωποι, περίπου το 18% του πληθυσμού της Ουκρανίας, κατέφυγαν στην Ευρώπη, σύμφωνα με τον ΟΗΕ. Τουλάχιστον 1,2 εκατομμύρια έφυγαν για τη Ρωσία, κυρίως από τις ρωσόφωνες ανατολικές περιοχές, σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, χωρίς να διευκρινίζεται πόσοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα εκεί. Το Κίεβο κατηγορεί τη Μόσχα ότι εξανάγκασε Ουκρανούς να μετακινηθούν, κάτι που οι ρωσικές αρχές αρνούνται.
«Μαύρο πρόβατο»
Μέσω των γονιών της έμαθε ότι ο ανιψιός της είχε καταταγεί και τραυματιστεί σε επίθεση ρωσικών δυνάμεων. Όταν στρατολογήθηκε και ο Ρώσος γαμπρός της, ένιωσε «ανάμεικτα συναισθήματα». «Στρατολογήθηκε με τη βία και ένιωσα άσχημα για αυτόν. Αλλά ταυτόχρονα ήμουν θυμωμένη. Στο μυαλό μου, πήγαινε εκεί για να σκοτώσει τους αγαπημένους μου», λέει. Οι δύο άνδρες βρέθηκαν την ίδια περίοδο στην πρώτη γραμμή. «Φοβόμουν ότι θα έρχονταν πρόσωπο με πρόσωπο. Δεν γνωρίζονταν, αλλά η σκέψη ότι ο γαμπρός μου θα μπορούσε να σκοτώσει τον ανιψιό μου με τρόμαζε. Ένιωθα παγιδευμένη σε διασταυρούμενα πυρά».
Ο γαμπρός της σκοτώθηκε και η σορός του δεν ανακτήθηκε ποτέ. «Ήταν πολύ δύσκολο για την κόρη μου, ήταν ο πρώτος της έρωτας», λέει. Όταν προσπάθησε να μιλήσει στους συγγενείς της στην Ουκρανία για τον πόνο της, η απάντηση ήταν σκληρή. «Μου είπαν ότι ήταν αποτέλεσμα των επιλογών μου και ότι δεν τους νοιάζει». «Έκλαιγα, έπεσα σε κατάθλιψη και μετά ήρθε ο θυμός», αφηγείται. «Δεν ήθελαν πια να ακούνε τίποτα για μένα. Έγινα μαύρο πρόβατο». Τελικά ζήτησε βοήθεια από ψυχολόγο. «Αλλά δεν φταίω εγώ. Δεν φταίμε σε τίποτα οι Ουκρανοί που ζούμε στη Ρωσία. Υποφέρουμε κι εμείς με κάθε αεροπορική επιδρομή, με κάθε βομβαρδισμό», τονίζει.
«Ουκρανικά τραγούδια»
Δεν παρακολουθεί πια ειδήσεις και έχει εγκαταλείψει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Δεν θέλω να μιλάω πια για τον πόλεμο, δεν θέλω να τον σκέφτομαι άλλο», λέει. Από το 2022, το πελατολόγιό της στο κέντρο αισθητικής όπου εργάζεται έχει μειωθεί αισθητά. «Πολλοί έφυγαν στο εξωτερικό. Άλλοι σταμάτησαν να έρχονται επειδή είμαι Ουκρανή και δεν υποστηρίζω την εισβολή». Ο κύκλος των φίλων της έχει επίσης συρρικνωθεί. Νιώθει «πιο γαλήνια» όταν είναι μόνη, «κανείς να μην με προδίδει, κανείς να μην με καταγγέλνει». Όταν βρίσκεται ανάμεσα σε ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις, «τραγουδάω ουκρανικά τραγούδια μέσα μου. Έτσι αντιμετωπίζω τη μοναξιά μου».
Για το μέλλον είναι αβέβαιη. Η σκέψη να φύγει για την Ευρώπη τη φοβίζει, γιατί «φεύγοντας από τη Ρωσία δεν θα είχα καθεστώς πρόσφυγα ούτε καμία βοήθεια», ενώ η οικονομική της κατάσταση είναι επισφαλής. «Θα ήθελα πολύ να τελειώσει ο πόλεμος αύριο. Αλλά αυτό δεν είναι ρεαλιστικό. Κάθε ηγέτης έχει τις απαιτήσεις του και κανείς δεν θέλει να κάνει παραχωρήσεις. Και κανείς δεν νοιάζεται για τους ανθρώπους που υποφέρουν», καταλήγει.