Πολλαπλές και σημαντικές επιπτώσεις τόσο για τους πολίτες όσο και για την ελληνική οικονομία αναμένεται να προκαλέσει η πρόσφατη απόφαση του Αρείου Πάγου για τον «νόμο Κατσέλη», με την οποία κρίθηκε ότι ο τόκος στις δικαστικές ρυθμίσεις υπολογίζεται επί της μηνιαίας δόσης και όχι επί του συνόλου του ανεξόφλητου κεφαλαίου. Εν αναμονή της καθαρογραφής και της πλήρους αποσαφήνισης του σκεπτικού, στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και στην Τράπεζα της Ελλάδος προετοιμάζουν ήδη τη «γραμμή άμυνας», καθώς οι παρενέργειες εκτείνονται πέρα από το τραπεζικό σύστημα.
Σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις, η μείωση των ανακτήσεων στις τιτλοποιήσεις μπορεί να δημιουργήσει χρηματοδοτικό κενό έως και 1 δισ. ευρώ στο πρόγραμμα «Ηρακλής», με πιθανή ενεργοποίηση κρατικών εγγυήσεων. Την ίδια ώρα, από την ΤτΕ επισημαίνεται ότι η επιδείνωση των ταμειακών ροών αυξάνει την αβεβαιότητα για τη βιωσιμότητα των ρυθμίσεων που αφορούν χιλιάδες δανειολήπτες, εντείνοντας το οικονομικό και κοινωνικό βάρος. Παράλληλα, η εκ των υστέρων μεταβολή βασικών χρηματοοικονομικών παραμέτρων υπονομεύει, όπως σημειώνεται, την ασφάλεια δικαίου και πλήττει την εμπιστοσύνη, τις επενδύσεις και τη σταθερότητα.
Οι πέντε βασικές επιπτώσεις που καταγράφονται
Πρώτον, αναμένεται περιορισμός της νέας στεγαστικής πίστης. Οι τράπεζες εκτιμάται ότι θα υιοθετήσουν πιο «σφιχτή» πολιτική, δίνοντας έμφαση σε δανειολήπτες με σταθερά εισοδήματα και υψηλότερη πιστοληπτική ικανότητα, κάτι που μπορεί να επηρεάσει τη ζήτηση κατοικιών και τη δυναμική της αγοράς. Τραπεζικοί κύκλοι εκφράζουν και ανησυχίες για πιθανή άνοδο των επιτοκίων ώστε να καλυφθεί το πρόσθετο κόστος.
Δεύτερον, ενισχύεται η ανησυχία για αύξηση πλειστηριασμών και ρευστοποιήσεων περιουσιακών στοιχείων, προκειμένου να καλυφθεί το χρηματοδοτικό κενό στις τιτλοποιήσεις, με κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις στη διαχείριση των σχετικών χαρτοφυλακίων.
Τρίτον, δημιουργούνται επενδυτικοί κίνδυνοι λόγω ανασφάλειας δικαίου. Οικονομικοί παράγοντες επισημαίνουν ότι η μεταβολή κανόνων μέσω δικαστικής απόφασης, ιδίως αν έχει αναδρομική ισχύ, αυξάνει το ρίσκο για επενδυτές σε τιτλοποιήσεις και χαρτοφυλάκια μη εξυπηρετούμενων δανείων. Το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών προειδοποιεί ότι αυτό μπορεί να δυσχεράνει την προσέλκυση κεφαλαίων και να επηρεάσει το κόστος χρηματοδότησης. Ήδη, ο οίκος Moody’s σημειώνει ότι, παρά τα ενισχυμένα μεγέθη των ελληνικών τραπεζών, η απόφαση εισάγει πρόσθετη νομική αβεβαιότητα και μεσοπρόθεσμες προκλήσεις για την ποιότητα ενεργητικού και τη βιωσιμότητα μελλοντικών τιτλοποιήσεων.
Τέταρτον, τίθεται ζήτημα επίδρασης στην κουλτούρα πληρωμών. Αν και η απόφαση αφορά ειδικά τους δανειολήπτες του «νόμου Κατσέλη», υπάρχει φόβος να καλλιεργηθούν προσδοκίες αντίστοιχης μεταχείρισης και σε άλλες κατηγορίες οφειλετών, με κίνδυνο αποδυνάμωσης της κουλτούρας συνέπειας σε μια περίοδο που τα τραπεζικά χαρτοφυλάκια έχουν εξυγιανθεί σημαντικά.
Πέμπτον, επισημαίνεται ότι πρόκειται για διεθνή πρωτοτυπία στον τρόπο εκτοκισμού στεγαστικών δανείων, καθώς δεν υπάρχει γνωστή αντίστοιχη πρακτική όπου ο τόκος υπολογίζεται στη μηνιαία δόση και όχι στο υπόλοιπο της οφειλής.
Τα κρίσιμα ερωτήματα για την εφαρμογή
Καθοριστικής σημασίας θεωρείται η περίμετρος εφαρμογής της απόφασης: αν θα ισχύσει μόνο για το μέλλον ή και αναδρομικά, ποιες κατηγορίες δανείων και ποια στάδια ρυθμίσεων καταλαμβάνει και αν επηρεάζει ήδη εκτελούμενες δικαστικές ρυθμίσεις ή μόνο εκκρεμείς υποθέσεις. Η απάντηση στα παραπάνω θα καθορίσει το πραγματικό εύρος των οικονομικών και χρηματοπιστωτικών επιπτώσεων και τις επόμενες κινήσεις της κυβέρνησης.
Υπενθύμιση για τον «νόμο Κατσέλη» και τα στοιχεία
Η προστασία της πρώτης κατοικίας θεσπίστηκε το 2010 με τον ν. 3869/2010 και έληξε οριστικά τον Φεβρουάριο του 2019. Σύμφωνα με τραπεζικούς παράγοντες, το πλαίσιο εμφάνισε αδυναμίες, όπως η απουσία άρσης τραπεζικού και φορολογικού απορρήτου, οι μεγάλες καθυστερήσεις στην εκδίκαση και οι πολύ χαμηλές προσωρινές δόσεις. Περίπου το 43% των αιτήσεων απορρίφθηκαν κυρίως λόγω «δολιότητας». Για όσους εντάχθηκαν, προβλέφθηκε διάσωση της πρώτης κατοικίας με αποπληρωμή έως το 80% της αντικειμενικής αξίας σε 20–35 έτη.
Με βάση τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος έως το τέλος του 2024, περίπου 195.000 δανειολήπτες έχουν ενταχθεί στο καθεστώς, με συνολικά δάνεια περίπου 6,1 δισ. ευρώ. Από αυτά, περίπου 5,4 δισ. ευρώ, που αφορούν 140.000 δανειολήπτες, βρίσκονται σε τιτλοποιήσεις του προγράμματος «Ηρακλής», ενώ τα υπόλοιπα παραμένουν στους ισολογισμούς των τραπεζών.