Είτε πρόκειται για τη μορφή του Ιησού σε μια φρυγανιά, είτε για ένα «πρόσωπο» στην επιφάνεια του Άρη, οι περισσότεροι από εμάς έχουμε την τάση να εντοπίζουμε ανθρώπινα χαρακτηριστικά σε άψυχα αντικείμενα.
Μια νέα μελέτη από το Πανεπιστήμιο της Νέας Νότιας Ουαλίας αποκαλύπτει τώρα γιατί αυτό το φαινόμενο —που ονομάζεται παρειδωλία προσώπου— μας οδηγεί να βλέπουμε ανδρικά πρόσωπα πολύ συχνότερα από γυναικεία.
Ο «αρσενικός» προγραμματισμός του εγκεφάλου
Οι ερευνητές έδειξαν στους συμμετέχοντες εικόνες αντικειμένων και τους ζήτησαν να προσδιορίσουν την ηλικία, το φύλο και το συναίσθημα των «προσώπων» που έβλεπαν κρυμμένα μέσα σε αυτά. Τα αποτελέσματα έδειξαν μια ξεκάθαρη προκατάληψη προς τα ανδρικά πρόσωπα.
«Για κάποιο λόγο, φαίνεται ότι έχουμε αποθηκευμένο στον εγκέφαλό μας ένα πρότυπο για το πώς είναι ένα βασικό ανθρώπινο πρόσωπο, και αυτό μοιάζει περισσότερο με ανδρικό», εξήγησε η Δρ. Λίντσεϊ Πίτερσον, επικεφαλής της μελέτης. Μάλιστα, αυτή η τάση εμφανίζεται ήδη από την ηλικία των τεσσάρων ετών, γεγονός που υποδηλώνει ότι είναι «ενσύρματη» στο μυαλό μας.
Γιατί τα βλέπουμε «θυμωμένα»;
Ένα άλλο ενδιαφέρον εύρημα είναι ότι όταν τα χαρακτηριστικά στα αντικείμενα είναι ασαφή, τείνουμε να τα αντιλαμβανόμαστε ως θυμωμένα.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτό οφείλεται στο ένστικτο της επιβίωσης. Ο πρωτόγονος εγκέφαλός μας (ο λεγόμενος «ερπετοειδής εγκέφαλος») μας λέει ότι το ασφαλέστερο είναι να θεωρήσουμε κάτι ως απειλή μέχρι να αποδειχθεί το αντίθετο. Είναι προτιμότερο να παρερμηνεύσουμε ένα άψυχο αντικείμενο ως εχθρό, παρά να αγνοήσουμε έναν πραγματικό κίνδυνο.
Το πείραμα με την τσάντα και τον «θόρυβο»
Στο πείραμα, οι συμμετέχοντες είδαν τη φωτογραφία μιας τσάντας, όπου το φερμουάρ και οι πτυχές σχημάτιζαν ένα χαμόγελο. Εκεί όλοι είδαν ένα «νεαρό, χαρούμενο πρόσωπο».
Όταν όμως τους έδειξαν εικόνες με αφηρημένο «οπτικό θόρυβο» (τυχαία μοτίβα χωρίς συγκεκριμένο σχήμα), οι ερμηνείες ήταν εντυπωσιακές: άλλοι έβλεπαν τον Βούδα, άλλοι αγγέλους, δαίμονες ή δράκους. Ακόμα και σε αυτά τα τυχαία μοτίβα, οι συμμετέχοντες ανέφεραν επανειλημμένα ότι έβλεπαν θυμωμένα, ανδρικά πρόσωπα.
Τι είναι τελικά η παρειδωλία;
Η παρειδωλία είναι η ψυχολογική απόκριση κατά την οποία βλέπουμε οικεία σχήματα (όπως πρόσωπα) σε τυχαία ερεθίσματα. Αποτελεί μορφή αποφένειας, δηλαδή της τάσης του ανθρώπου να βρίσκει μοτίβα σε άσχετα και ασύνδετα δεδομένα.
Το πιο διάσημο παράδειγμα είναι το «Πρόσωπο στον Άρη» που φωτογραφήθηκε το 1976. Αν και αργότερα αποδείχθηκε ότι ήταν απλώς ένας λόφος και το παιχνίδι των σκιών, η εικόνα αυτή στοίχειωσε τη φαντασία του κοινού για δεκαετίες.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Royal Society Open Science, αποδεικνύει ότι ο εγκέφαλός μας είναι προγραμματισμένος να αναγνωρίζει πρόσωπα παντού — μια λειτουργία ζωτικής σημασίας για την κοινωνική μας ζωή, η οποία όμως συχνά μας οδηγεί σε… οφθαλμαπάτες.