Χριστίνα Κατωπόδη
Στην Τανζανία τα παιδιά που γεννιούνται με αλμπινισμό -μια κληρονομική γενετική κατάσταση που επηρεάζει την παραγωγή μελανίνης- εξακολουθούν να αποτελούν στόχο απαγωγών, ακρωτηριασμών και δολοφονιών. Το 2024, ένα παιδί δύο ετών απήχθη, η μητέρα του δολοφονήθηκε προσπαθώντας να το προστατεύσει και λίγες ημέρες αργότερα το σώμα του εντοπίστηκε ακρωτηριασμένο. Σε άλλη καταγεγραμμένη περίπτωση, ένα αγόρι επέζησε από επίθεση, αλλά έχασε το χέρι του. Οι επιθέσεις αυτές δεν σχετίζονται με προσωπικές διαφορές ή μεμονωμένη εγκληματικότητα. Συνδέονται με μια συγκεκριμένη πρακτική: τη χρήση μελών του σώματος ανθρώπων με αλμπινισμό σε τελετουργίες που υποτίθεται ότι φέρνουν τύχη ή πλούτο.
Τα περιστατικά αυτά εντάσσονται σε ένα ευρύτερο και διαχρονικό μοτίβο. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 έχουν καταγραφεί δεκάδες δολοφονίες και εκατοντάδες επιθέσεις εναντίον ατόμων με αλμπινισμό στην Τανζανία, ενώ οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων επισημαίνουν ότι οι πραγματικοί αριθμοί είναι πιθανότατα υψηλότεροι. Η καταγραφή είναι ελλιπής, καθώς πολλά περιστατικά δεν δηλώνονται, είτε λόγω φόβου είτε λόγω δυσπιστίας προς τις αρχές. Τα παιδιά αποτελούν τον πιο ευάλωτο στόχο καθώς είναι πιο εύκολο να αρπαχθούν, δυσκολότερο να προστατευθούν και στο πλαίσιο των συγκεκριμένων δοξασιών, θεωρούνται “πιο αποτελεσματικά”.
Η βασική αφήγηση που συνοδεύει αυτά τα εγκλήματα είναι η επίκληση της δεισιδαιμονίας. Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ανάγνωση δείχνει ότι η εξήγηση αυτή είναι ανεπαρκής. Δεν πρόκειται απλώς για μια πίστη, αλλά για ένα σύστημα που έχει αποκτήσει οικονομικά χαρακτηριστικά. Υπάρχει ζήτηση για μέλη σώματος, υπάρχει διαμεσολάβηση και υπάρχει πληρωμή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι τιμές που καταγράφονται είναι ιδιαίτερα υψηλές για τα δεδομένα της τοπικής οικονομίας, γεγονός που ενισχύει τα κίνητρα συμμετοχής στο δίκτυο.
Αυτό μετατοπίζει τη συζήτηση από το επίπεδο της “κουλτούρας” στο επίπεδο της οργάνωσης. Όταν μια πρακτική παράγει οικονομικό όφελος, τείνει να αναπαράγεται ανεξαρτήτως των πεποιθήσεων που την περιβάλλουν. Με άλλα λόγια, η δεισιδαιμονία λειτουργεί ως πλαίσιο νομιμοποίησης, αλλά η κινητήρια δύναμη είναι το κέρδος.
Οι επιπτώσεις αυτής της πραγματικότητας είναι πολλαπλές. Πέρα από τα ίδια τα θύματα, επηρεάζεται συνολικά η ζωή των ανθρώπων με αλμπινισμό. Πολλά παιδιά απομακρύνονται από τις οικογένειές τους και ζουν σε προστατευμένες δομές ή ειδικά σχολεία, όχι ως επιλογή αλλά ως μέτρο ασφάλειας. Η πρόσβαση στην εκπαίδευση διακόπτεται ή περιορίζεται, ενώ ο κοινωνικός στιγματισμός παραμένει έντονος. Παράλληλα, η υγειονομική διάσταση του αλμπινισμού όπως η αυξημένη ευαισθησία στον ήλιο και τα προβλήματα όρασης επιβαρύνει περαιτέρω μια ήδη ευάλωτη ομάδα.
Σε θεσμικό επίπεδο, το πρόβλημα έχει αναγνωριστεί. Υπήρξαν συλλήψεις, δικαστικές υποθέσεις και εθνικά σχέδια δράσης. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα των μέτρων παραμένει περιορισμένη. Το 2025, διεθνές δικαστήριο ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η Τανζανία δεν έχει εξασφαλίσει επαρκή προστασία για τα άτομα με αλμπινισμό. Η διαπίστωση αυτή δεν αφορά μόνο την καταστολή των εγκλημάτων, αλλά και την πρόληψη και τη συνολική προστασία.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί, παρά τη γνώση του προβλήματος, η κατάσταση επιμένει. Μία απάντηση αφορά τη λειτουργία του ίδιου του κράτους. Σε περιοχές με περιορισμένους πόρους και αδύναμη διοικητική παρουσία, η επιβολή του νόμου είναι συχνά αποσπασματική. Η πιθανότητα σύλληψης και καταδίκης δρα αποτρεπτικά μόνο όταν είναι πραγματική. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, η εγκληματική δραστηριότητα συνεχίζεται με χαμηλό ρίσκο.
Μια δεύτερη απάντηση σχετίζεται με την κοινωνική διάσταση. Οι δοξασίες δεν εξαφανίζονται εύκολα, ιδιαίτερα όταν ενισχύονται από παραδοσιακές δομές εξουσίας ή τοπικά δίκτυα επιρροής. Σε αυτό το περιβάλλον, η κρατική παρέμβαση απαιτεί όχι μόνο καταστολή, αλλά και συστηματική εκπαίδευση και αλλαγή αντιλήψεων διαδικασίες που είναι αργές και πολιτικά απαιτητικές.
Υπάρχει, όμως, και μια τρίτη διάσταση που αφορά τη διεθνή κοινότητα. Παρά τις εκθέσεις οργανισμών και τις δημόσιες τοποθετήσεις, το ζήτημα δεν έχει αποκτήσει σταθερή πολιτική προτεραιότητα. Δεν συνδέεται με ευρύτερες γεωπολιτικές ή οικονομικές εξελίξεις, δεν δημιουργεί άμεσες πιέσεις και, ως εκ τούτου, παραμένει σε ένα επίπεδο περιοδικής ανάδειξης χωρίς συνέχεια.
Αυτό έχει πρακτικές συνέπειες. Όταν ένα ζήτημα δεν αποτελεί προτεραιότητα, οι παρεμβάσεις είναι αποσπασματικές και η πίεση περιορισμένη. Η ευθύνη μεταφέρεται σχεδόν αποκλειστικά στο εθνικό επίπεδο, όπου, όπως έχει ήδη φανεί, οι δυνατότητες είναι άνισες. Η υπόθεση των ανθρώπων με αλμπινισμό στην Τανζανία δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς ούτε ως “πολιτισμική ιδιαιτερότητα” ούτε ως απλή εγκληματικότητα. Πρόκειται για ένα σύνθετο φαινόμενο, στο οποίο συναντώνται οικονομικά κίνητρα, θεσμικές αδυναμίες και κοινωνικές αντιλήψεις. Και ακριβώς γι’ αυτό, η αντιμετώπισή του απαιτεί κάτι περισσότερο από αποσπασματικές παρεμβάσεις.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η κατάσταση αυτή δεν είναι απρόβλεπτη ούτε ανεξήγητη. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, προβλέψιμη και γι’ αυτό πολιτικά εκτεθειμένη. Όταν ένα πρόβλημα είναι γνωστό, επαναλαμβανόμενο και επαρκώς τεκμηριωμένο, η συνέχισή του δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο σε αντικειμενικές δυσκολίες. Αντιθέτως, αντανακλά τα όρια της πολιτικής βούλησης, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Και σε αυτή την περίπτωση, τα όρια αυτά έχουν μετρήσιμες συνέπειες.