Χριστίνα Κατωπόδη
Κάθε επέτειος της επίθεσης στο Bataclan δεν είναι απλώς μια αναδρομή σε μια νύχτα τρόμου. Είναι μια υπενθύμιση της στιγμής όπου η Ευρώπη συνειδητοποίησε πως η εποχή της μετα-ασφάλειας – η ψευδαίσθηση ότι οι πόλεις της είναι άτρωτες, ότι η βία βρίσκεται “εκεί έξω”- είχε τελειώσει. Μετά το Bataclan, τίποτα δεν ήταν ίδιο: οι συζητήσεις για τα σύνορα, τη μετανάστευση, την κοινωνική συνοχή, τη θρησκευτική ελευθερία, την κρατική επιτήρηση, απέκτησαν έναν υπόκωφο τόνο ανασφάλειας. Σαν κάποιος να είχε τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια μιας ολόκληρης ηπείρου.
Οι τζιχαντιστικές επιθέσεις δεν δημιούργησαν μόνο θύματα. Δημιούργησαν συλλογικό τραύμα. Ένα τραύμα που αποτυπώθηκε όχι μόνο στα σώματα όσων επέζησαν, αλλά και στον τρόπο που η Ευρώπη μιλά για τον “άλλον”, για τη θρησκεία, για τη βία, για την ίδια της την ταυτότητα.
Και έτσι προκύπτει το δύσκολο ερώτημα: Όταν ζούμε για χρόνια μέσα σε μια κουλτούρα απειλής, τι ακριβώς γινόμαστε; Ρατσιστές; Αμυντικοί; Πολιτικά πιο συντηρητικοί; Ή απλώς άνθρωποι που ψάχνουν μηχανισμούς άμυνας;
Η απάντηση δεν είναι ποτέ μονοδιάστατη. Ο φόβος δεν παράγει αυτόματα μισαλλοδοξία. Παράγει όμως ευαλωτότητα – σε υπεραπλουστεύσεις, σε εύκολες εξηγήσεις, σε πολιτικούς που υπόσχονται “ασφάλεια” με αντάλλαγμα ελευθερίες. Μετά το 2015, η Ευρώπη είδε την άνοδο ακροδεξιών κομμάτων, την αναβίωση ξενοφοβικών αφηγήσεων, την ενίσχυση συζητήσεων περί μαζικής επιτήρησης και περιορισμού της θρησκευτικής έκφρασης. Όχι επειδή έγινε ξαφνικά ένα σκοτεινό μέρος. Αλλά επειδή ο φόβος, όταν δεν αναλύεται, γίνεται πολιτικό εργαλείο.
Για να μιλήσουμε σοβαρά για αυτό, πρέπει να μιλήσουμε σοβαρά και για το Ισλάμ – όχι μέσω στερεοτύπων, αλλά μέσω πολιτικής πραγματικότητας. Ο τζιχαντισμός δεν είναι το Ισλάμ. Είναι ένα βίαιο, υπερ-πολιτικοποιημένο παρακλάδι, αποτέλεσμα αποσταθεροποιημένων κρατών στη Μέση Ανατολή, πολέμων και εξωτερικών επεμβάσεων, κοινωνικών αποκλεισμών σε ευρωπαϊκές πόλεις, αποτυχιών ένταξης δεύτερης και τρίτης γενιάς μεταναστών, μιας παγκόσμιας ψηφιακής κουλτούρας που προωθεί πολώσεις και φανατισμούς.
Το σοβαρό λάθος που έκανε ο δημόσιος διάλογος μετά το Bataclan ήταν ότι εξίσωσε μια θρησκεία με μια ιδεολογία βίας. Αυτό δεν ήταν μόνο άδικο για τα εκατομμύρια μουσουλμάνων που ζουν ειρηνικά στην Ευρώπη· ήταν και επικίνδυνο, γιατί έκανε την Ευρώπη να στοχοποιήσει ανθρώπους που θα έπρεπε να είναι σύμμαχοι ενάντια στον εξτρεμισμό, όχι ύποπτοι.
Όμως τελικά πώς προστατεύεις μια κοινωνία χωρίς να την κάνεις φοβισμένη και καχύποπτη; Πώς ισορροπείς ανάμεσα στην ασφάλεια και την ελευθερία;
Και κυρίως πώς εξηγείς σε έναν πολίτη που έχει ζήσει τρομοκρατικές επιθέσεις ότι μια θρησκεία δεν είναι ένας ενιαίος, μονολιθικός κώδικας, αλλά μια κοινότητα ανθρώπων με τεράστια ποικιλία;
Υπάρχει και ένα άλλο κρίσιμο σημείο, μπορεί μια γενιά που δεν έζησε τις επιθέσεις να καταλάβει αυτόν τον φόβο; Στην ουσία, όχι πλήρως. Ο φόβος που γεννιέται από εμπειρική βία είναι ασύγκριτος. Αλλά μπορεί να καταλάβει κάτι εξίσου σημαντικό: ότι ο τρόπος που η κοινωνία διαχειρίζεται τον φόβο καθορίζει το μέλλον της. Και ότι η Ευρώπη βρίσκεται μεταξύ δύο πειρασμών: να γίνει πιο αυταρχική στο όνομα της ασφάλειας, να γίνει πιο μισαλλόδοξη στο όνομα της “πολιτισμικής αυτοάμυνας”.
Και τα δύο είναι παγίδες. Γιατί ο τζιχαντισμός, στην πραγματικότητα, επιδιώκει ακριβώς αυτό, την πόλωση, το μίσος, τη διάλυση της κοινωνικής συνοχής. Κάθε φορά που μια κοινωνία αντιμετωπίζει συλλογικά ως “ύποπτους” εκατομμύρια ανθρώπους, κάνει ακριβώς το παιχνίδι των φανατικών. Ο φόβος είναι ανθρώπινος. Η εργαλειοποίησή του – από πολιτικούς, κόμματα, ΜΜΕ – είναι το πραγματικό πρόβλημα και είναι χρέος μιας δημοκρατίας να μην αφήσει τον φόβο να γίνει η βάση της πολιτικής της. Γιατί τότε, θα έχει χάσει κάτι πιο σημαντικό κι από την ασφάλεια.