Χριστίνα Κατωπόδη
Τον Δεκέμβριο του 2025, ένα από τα πιο δυνατά μηνύματα υπέρ της αναπαραγωγικής αυτονομίας ακούστηκε μέσα στο ίδιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η Ευρωβουλή ενέκρινε ψήφισμα στήριξης της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών “My Voice, My Choice”, ανοίγοντας τον δρόμο για έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό αλληλεγγύης που μπορεί να στηρίξει έμπρακτα γυναίκες και άτομα που χρειάζονται ασφαλή άμβλωση, αλλά δεν έχουν πραγματική πρόσβαση στη χώρα τους.
Με 358 ψήφους υπέρ, απέναντι σε 202 κατά και 79 αποχές, η πρωτοβουλία πέτυχε κάτι που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε αδύνατο: να μεταφέρει ένα αίτημα που γεννήθηκε «από τα κάτω» -από κινήματα, συλλογικότητες και καθημερινές ιστορίες αποκλεισμού- στο θεσμικό κέντρο της Ευρώπης. Το My Voice, My Choice, που ξεκίνησε ως μια πολίτικη και φεμινιστική
συμμαχία, κατάφερε να συγκεντρώσει πάνω από 1,1 εκατομμύρια υπογραφές και να ενώσει περισσότερες από 300 οργανώσεις σε όλη την Ευρώπη, με κοινό στόχο τη πρόσβαση σε ασφαλή και προσβάσιμη άμβλωση που δεν θα εξαρτάται από την ταχυδρομική διεύθυνση, την οικονομική δυνατότητα ή τα σύνορα.
Ανάμεσα σε όσους υπερψήφισαν την κίνηση ήταν και η Ελεονώρα Μελέτη, δίνοντας ελληνικό “παρών” σε μια συζήτηση που επιστρέφει δυναμικά στην ευρωπαϊκή ατζέντα.
Πίσω από το My Voice, My Choice βρίσκεται η Nika Kovač – πολιτική ακτιβίστρια, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές των σύγχρονων φεμινιστικών κινημάτων στην Ευρώπη, επικεφαλής/συντονίστρια της καμπάνιας My Voice, My Choice και ιδρύτρια και διευθύντρια του Institute 8th of March στη Σλοβενία. Η ίδια είναι από τους ανθρώπους που μετέφεραν ένα αίτημα πολιτών στο κέντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής, σε μια περίοδο που η ακροδεξιά δυναμώνει και τα αναπαραγωγικά δικαιώματα μπαίνουν ξανά στο στόχαστρο. Μιλήσαμε μαζί της για το τι σημαίνει αυτή η νίκη στην πράξη, για το πώς μια “ιστορική” ψήφος μπορεί -ή δεν μπορεί-να αλλάξει την καθημερινότητα μιας γυναίκας που ακόμα δεν έχει πρόσβαση σε ασφαλή φροντίδα, και για το τι έρχεται μετά όταν το δικαίωμα στην επιλογή παραμένει, σε πολλές χώρες, υπό διαρκή διαπραγμάτευση.
Η Ευρωπαϊκή Κοινοβουλευτική Ολομέλεια ψήφισε υπέρ της πρωτοβουλίας για ασφαλή και προσβάσιμη άμβλωση σε όλη την Ευρώπη. Πού βρισκόσασταν όταν μάθατε το αποτέλεσμα και ποια ήταν η πρώτη σας αντίδραση; Ανακούφιση, θυμός ή ένα αίσθημα ευθύνης για όσα ακολουθούν;
Ήμασταν όλες και όλοι μαζί, ολόκληρη η ομάδα, μέσα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, παρακολουθώντας την ψηφοφορία ζωντανά. Μετά από όλα όσα είχαμε περάσει, δεν υπήρχε περίπτωση κάποια ή κάποιος από εμάς να βρίσκεται αλλού ή να το παρακολουθεί μόνος του. Όταν ανακοινώθηκε το αποτέλεσμα, ήταν συγκλονιστικό. Πρώτα ήρθε η ανακούφιση, μετά η χαρά και ύστερα εκείνο το ελαφρώς εξωπραγματικό συναίσθημα του «όντως συνέβη αυτό;». Πηδήξαμε, αγκαλιαστήκαμε, κλάψαμε. Αλλά σχεδόν αμέσως, παράλληλα με τον εορτασμό, ήρθε και ένα πολύ ξεκάθαρο αίσθημα ευθύνης. Γιατί όλες και όλοι γνωρίζαμε ότι αυτή η ψήφος δεν έλυσε ξαφνικά τα πάντα. Σε πολλές χώρες, οι γυναίκες εξακολουθούν να μην έχουν πρόσβαση σε ασφαλή φροντίδα άμβλωσης. Αυτό που έκανε αυτή η ψήφος ήταν να ανοίξει μια πόρτα που ήταν κλειστή για πολύ καιρό. Μια πόρτα που τώρα οδηγεί κατευθείαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οπότε ναι, γιορτάσαμε. Και έπρεπε να το κάνουμε. Αλλά ταυτόχρονα γνωρίζαμε όλες και όλοι ότι αυτό δεν είναι το τέλος της δουλειάς. Ήταν μια στιγμή που είχε σημασία και, ταυτόχρονα, μια υπενθύμιση ότι όσα έρχονται μετά έχουν εξίσου μεγάλη σημασία.
Το My Voice, My Choice ξεκίνησε ως μια πρωτοβουλία πολιτών. Πώς μεταφράζεται αυτή η κοινοβουλευτική ψήφος σε απτή αλλαγή για μια γυναίκα που σήμερα ακόμη δεν έχει πρόσβαση σε ασφαλή άμβλωση στη χώρα της;
Αυτή η ψήφος έχει μεγάλη σημασία, γιατί αλλάζει το πού τοποθετείται η ευθύνη. Με αυτό το ψήφισμα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δήλωσε ξεκάθαρα ότι η άνιση πρόσβαση στην άμβλωση δεν είναι ένα ιδιωτικό πρόβλημα που οι γυναίκες πρέπει να λύσουν μόνες τους. Είναι ένα ευρωπαϊκό πρόβλημα. Και με την έγκρισή του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, είπε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή: τώρα είναι η σειρά σου.
Τα επόμενα βήματα είναι πολύ συγκεκριμένα. Έως τις 2 Μαρτίου, η Επιτροπή οφείλει να απαντήσει στην Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών μας. Μπορεί να προτείνει έναν νέο μηχανισμό χρηματοδότησης σε επίπεδο ΕΕ ή να αξιοποιήσει υπάρχοντα ευρωπαϊκά προγράμματα υγείας και αλληλεγγύης, ώστε να διασφαλιστεί ότι οι γυναίκες μπορούν να έχουν πρόσβαση σε ασφαλή φροντίδα άμβλωσης όταν τα εθνικά τους συστήματα αποτυγχάνουν. Μπορεί επίσης να εξηγήσει με σαφήνεια πώς σκοπεύει να αντιμετωπίσει αυτή την ανισότητα και με άλλους πρακτικούς τρόπους. Αυτό που δεν μπορεί πλέον να κάνει είναι να προσποιείται ότι το πρόβλημα δεν υπάρχει. Για μια γυναίκα που σήμερα εξακολουθεί να πρέπει να ταξιδεύει, να δανείζεται χρήματα, να κρύβεται από την οικογένειά της ή να καθυστερεί τη φροντίδα της, αυτή η ψήφος σημαίνει ένα καθοριστικό πράγμα: ότι η κατάστασή της αναγνωρίζεται επιτέλους ως συστημική αποτυχία, όχι ως προσωπική. Αυτή η
αναγνώριση είναι το σημείο εκκίνησης για πραγματική αλλαγή. Η κοινωνία των πολιτών έκανε ό,τι μπορούσε. Περισσότεροι από 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι υπέγραψαν. Χιλιάδες εθελοντές και εθελόντριες συμμετείχαν. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μίλησε. Τώρα η μπάλα βρίσκεται στο γήπεδο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Οι αντίπαλοι της πρωτοβουλίας συχνά παρουσιάζουν την άμβλωση ως «ηθικό ζήτημα» ή ως θέμα «εθνικής αρμοδιότητας». Πώς απαντάτε όταν τα ανθρώπινα δικαιώματα έρχονται σε άμεση σύγκρουση με την πολιτική υποκρισία;
Όταν η άμβλωση παρουσιάζεται ως ηθικό ζήτημα, το θέμα έχει ήδη χαθεί. Η άμβλωση είναι υγειονομική φροντίδα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας είναι απολύτως σαφής επ’ αυτού. Η ασφαλής άμβλωση αποτελεί βασικό μέρος της αναπαραγωγικής υγειονομικής περίθαλψης και οι περιορισμοί δεν μειώνουν τον αριθμό των αμβλώσεων. Τις καθιστούν απλώς πιο επικίνδυνες. Έτσι, όταν οι πολιτικοί μιλούν για ηθική, αλλά αγνοούν το γεγονός ότι οι γυναίκες αναγκάζονται να ταξιδεύουν, να καθυστερούν τη φροντίδα τους ή να θέτουν σε κίνδυνο την υγεία και τη ζωή τους, δεν κάνουν έναν ηθικό διάλογο. Αποφεύγουν την ευθύνη. Η ηθική που γυρίζει την πλάτη στην πραγματική βλάβη είναι απλώς μια δικαιολογία.
Το ίδιο ισχύει και για τα επιχειρήματα περί εθνικής αρμοδιότητας. Το My Voice, My Choice δεν αλλάζει τους εθνικούς νόμους για την άμβλωση. Δεν αγγίζει τους ποινικούς κώδικες. Προτείνει έναν εθελοντικό, χρηματοδοτούμενο από την ΕΕ μηχανισμό, πλήρως συμβατό με τις υφιστάμενες ευρωπαϊκές συνθήκες, για τη μείωση των ανισοτήτων στην πρόσβαση της υγειονομικής περίθαλψης. Η ΕΕ ήδη χρηματοδοτεί τη διασυνοριακή υγειονομική περίθαλψη, τη θεραπεία καρκίνου, τη φροντίδα σπάνιων ασθενειών και προγράμματα δημόσιας υγείας. Η στήριξη της πρόσβασης στην άμβλωση εντάσσεται απολύτως σε αυτή τη λογική. Όταν οι κυβερνήσεις κρύβονται πίσω από επιχειρήματα αρμοδιότητας, αυτό που στην πραγματικότητα λένε είναι ότι αποδέχονται τις συνέπειες της αδράνειας. Ότι ορισμένες γυναίκες θα υποφέρουν περισσότερο από άλλες, ανάλογα με το πού ζουν ή πόσα χρήματα έχουν. Και αυτό είναι μια πολιτική επιλογή.
Η ακροδεξιά κερδίζει έδαφος σε όλη την Ευρώπη και επιτίθεται ανοιχτά στα αναπαραγωγικά δικαιώματα. Πόσο ισχυρή θεωρείτε τη σύνδεση ανάμεσα στην άνοδο της ακροδεξιάς και την αποδόμηση της πρόσβασης στην άμβλωση;
Κάθε φορά που η ακροδεξιά πολιτική ενισχύεται, βλέπουμε το ίδιο μοτίβο. Υπάρχει πολλή ρητορική περί τάξης, παράδοσης και αξιών και πολύ γρήγορα αυτό μετατρέπεται σε αφαίρεση δικαιωμάτων από τους ανθρώπους. Οι γυναίκες είναι συνήθως από τους πρώτους στόχους, γιατί ο έλεγχος της άμβλωσης είναι ένας από τους πιο ξεκάθαρους τρόπους ελέγχου της ζωής των γυναικών. Η Πολωνία είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η άμβλωση ήταν ήδη περιορισμένη εκεί για πολύ καιρό και η Καθολική Εκκλησία είχε πάντοτε ισχυρή επιρροή. Όταν όμως η πολιτική έγινε πιο αυταρχική, οι περιορισμοί αυστηροποιήθηκαν ακόμη περισσότερο. Μετά την απόφαση του δικαστηρίου το 2020, οι γιατροί άρχισαν να φοβούνται να ενεργήσουν, ακόμη και σε επείγουσες περιπτώσεις. Αυτός ο φόβος μπήκε στα νοσοκομεία. Οι γυναίκες πλήρωσαν το τίμημα και κάποιες από αυτές έχασαν τη ζωή τους επειδή η φροντίδα καθυστέρησε ή αρνήθηκε. Έχουμε δει παρόμοια λογική στις Ηνωμένες Πολιτείες μετά την ανατροπή της Roe v. Wade. Δικαιώματα που πολλοί θεωρούσαν αδιαπραγμάτευτα εξαφανίστηκαν από τη μια μέρα στην άλλη και οι συνέπειες ήταν άμεσες. Οι γυναίκες αναγκάστηκαν να ταξιδεύουν, να συνεχίζουν εγκυμοσύνες παρά τη θέλησή τους ή να εκτίθενται σε επικίνδυνες καταστάσεις. Η Ευρώπη δεν είναι απρόσβλητη. Στη Μάλτα, για παράδειγμα, η άμβλωση παραμένει ποινικοποιημένη και οι γυναίκες μπορούν να αντιμετωπίσουν ποινή φυλάκισης. Αυτές οι ιστορίες εκτυλίσσονται μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Γι’ αυτό, όταν ανεβαίνει η ακροδεξιά, οι επιθέσεις στην πρόσβαση στην άμβλωση δεν αφορούν ποτέ μόνο την άμβλωση. Αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου περιορισμού της αυτονομίας, κανονικοποίησης του φόβου και παρουσίασης του ελέγχου ως ηθικής. Γι’ αυτό αυτοί οι αγώνες έχουν τόσο μεγάλη σημασία και γι’ αυτό η σιωπή διευκολύνει την εξάπλωση αυτού του είδους πολιτικής.
Σε χώρες όπου η άμβλωση είναι τυπικά νόμιμη αλλά πρακτικά απρόσιτη, ποιος φέρει την πολιτική ευθύνη;
Η πολιτική ευθύνη ξεκινά από το κράτος. Οι κυβερνήσεις αποφασίζουν πώς λειτουργεί στην πράξη το σύστημα υγείας, πώς χρηματοδοτείται, πού υπάρχουν υπηρεσίες και αν τα εμπόδια απομακρύνονται ή απλώς γίνονται σιωπηρά ανεκτά. Όταν η άμβλωση είναι νόμιμη αλλά αδύνατη στην πράξη, αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών. Ταυτόχρονα, είναι πάντα οι γυναίκες που πληρώνουν το τίμημα αυτών των επιλογών. Εκείνες είναι που ταξιδεύουν μεγάλες αποστάσεις, καθυστερούν τη φροντίδα τους, δανείζονται χρήματα, αντιμετωπίζουν το στίγμα ή θέτουν σε κίνδυνο την υγεία τους.
Το να λέμε ότι η ευθύνη ανήκει στο κράτος δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη πρέπει να κοιτάζει αλλού. Σημαίνει ακριβώς το αντίθετο. Το My Voice, My Choice υπάρχει ακριβώς επειδή πάρα πολλά κράτη απέτυχαν να μετατρέψουν τα νομικά δικαιώματα σε πραγματική πρόσβαση. Όταν τα εθνικά συστήματα αφήνουν τις γυναίκες χωρίς φροντίδα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει τόσο ευθύνη όσο και ρόλο να διαδραματίσει. Ένας εθελοντικός, χρηματοδοτούμενος από την ΕΕ μηχανισμός δεν αντικαθιστά τις εθνικές υποχρεώσεις. Παρεμβαίνει εκεί όπου αυτές οι
υποχρεώσεις δεν τηρούνται, για να μειώσει τη βλάβη και τις ανισότητες. Η ευθύνη λοιπόν βαραίνει τις κυβερνήσεις, αλλά η αλληλεγγύη πρέπει να ξεπερνά τα σύνορα. Οι γυναίκες δεν πρέπει να υποφέρουν εξαιτίας του τόπου όπου ζουν. Όταν τα κράτη αποτυγχάνουν, η Ευρώπη δεν μπορεί να προσποιείται ότι δεν είναι δικό της πρόβλημα.
Ποιος είναι ο πιο επικίνδυνος μύθος για την άμβλωση που συνεχίζει να κυκλοφορεί στην Ευρώπη σήμερα;
Ότι οι περιορισμοί στην άμβλωση μειώνουν τις αμβλώσεις. Δεν τις μειώνουν. Τις καθιστούν απλώς πιο επικίνδυνες, πιο άνισες και πιο τραυματικές. Οι γυναίκες με χρήματα και διασυνδέσεις θα βρίσκουν πάντα έναν τρόπο. Εκείνες που δεν τα έχουν θα πληρώνουν το τίμημα. Αυτός ο μύθος επιτρέπει στους πολιτικούς να διεκδικούν ηθικό πλεονέκτημα, αγνοώντας τα στοιχεία, τα δεδομένα δημόσιας υγείας και τις βιωμένες εμπειρίες. Και κοστίζει ζωές.
Τι σημαίνει για τον φεμινισμό όταν ένα αίτημα μετακινείται από τους δρόμους στο
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο;
Σημαίνει ότι ο φεμινισμός κάνει τη δουλειά του. Τα φεμινιστικά αιτήματα δεν εμφανίζονται στους θεσμούς τυχαία. Φτάνουν εκεί επειδή άνθρωποι οργανώνονται, επιμένουν και αρνούνται να αγνοηθούν. Το My Voice, My Choice ξεκίνησε από τον δρόμο και έφτασε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επειδή αυτή η πίεση ήταν ισχυρή και ορατή.Μια ψήφος ή ένα ψήφισμα δεν είναι η γραμμή τερματισμού. Είναι ένα βήμα. Οι θεσμοί κινούνται μόνο όταν κάποιος τους σπρώχνει και συνεχίζουν να κινούνται μόνο αν αυτή η πίεση παραμένει. Γι’ αυτό έχει σημασία το κίνημα να μη διαλυθεί μόλις υιοθετηθεί κάτι. Οι δρόμοι και οι θεσμοί είναι συνδεδεμένοι. Το ένα χωρίς το άλλο δεν λειτουργεί. Ο φεμινισμός αλλάζει τα πράγματα όταν παραμένει παρών παντού όπου λαμβάνονται αποφάσεις και όταν υπενθυμίζει διαρκώς σε όσους βρίσκονται στην εξουσία ποιον υποτίθεται ότι υπηρετούν.