Χριστίνα Κατωπόδη
Ήταν το 1974. Στη Νάπολη. Ένα δωμάτιο, ένα τραπέζι, 72 αντικείμενα και μια γυναίκα που στεκόταν ακίνητη για έξι ώρες. Η Marina Abramović – η «γιαγιά της περφόρμανς», όπως της αρέσει να αυτοαποκαλείται με μια δόση ειρωνείας – άφησε το κορμί της βορά στη βούληση του κοινού. Δεν υπήρχε ασφαλής λέξη, δεν υπήρχε exit strategy. Υπήρχε μόνο το ανθρώπινο βλέμμα, το άγγιγμα, η απόφαση.
Τα αντικείμενα; Ένα φτερό. Ένα τριαντάφυλλο. Ένα ποτήρι κρασί. Ένα μαχαίρι. Ένα πιστόλι. Μια σφαίρα.
Το κοινό μπορούσε να κάνει ό,τι ήθελε πάνω της. Να τη χαϊδέψει ή να την ταπεινώσει. Να της δώσει ένα φιλί ή να της χαράξει το δέρμα. Να την κοιτάξει ή να της αφαιρέσει την ίδια τη δυνατότητα να κοιτά.
Και το έκανε.
Δεν ήταν έργο τέχνης. Ήταν κοινωνικό πείραμα.
Η Abramović αποκαθήλωσε το μύθο της πολιτισμένης κοινωνίας. Έθεσε το κοινό μπροστά στην πιο άβολη ερώτηση: αν μπορείς να κάνεις κάτι βίαιο χωρίς να τιμωρηθείς, θα το κάνεις;
Η απάντηση ήταν: ναι.
Της ακούμπησαν πιστόλι στον κρόταφο. Και όταν, έξι ώρες αργότερα, έκανε απλώς ένα βήμα προς τα εμπρός – η ανθρώπινη μορφή της επανήλθε – το κοινό διαλύθηκε πανικόβλητο. Δεν άντεξε την επιστροφή της ευθύνης. Δεν άντεξε να δει το ίδιο του το πρόσωπο να κοιτάει πίσω. Όπως είπε η ίδια: «Όταν δεν αντιδράς, το κοινό μπορεί να γίνει επικίνδυνο. Αυτό έμαθα από το Rhythm 0».
Δεν φταίει η τέχνη. Φταίει η άδεια που δίνεται.
Το Rhythm 0 δε σοκάρει επειδή “ξεγυμνώνει τη βία” – σοκάρει επειδή ξεγυμνώνει το κοινό. Το έργο αυτό δείχνει τι συμβαίνει όταν κάποιος δεν σε εμποδίζει, όταν σου λέει «κάνε ό,τι θέλεις με μένα». Και εσύ κάνεις. Η Abramović δεν έπαιζε. Δεν υποδυόταν. Δεν ήταν performance με θεατρική απόσταση. Ήταν κυριολεκτική. Και μας έβαλε όλους σε μια θέση αμηχανίας: όχι μπροστά σε μια γυναίκα που υπέστη βία, αλλά μπροστά σε μια κοινωνία που τη διέπραξε με κυνισμό και ευκολία.
Αυτό που έκανε ήταν να σηκώσει έναν καθρέφτη. Όχι απέναντι στην εξουσία, αλλά απέναντι στον λαό.
Φύλο, βία και θέαμα
Μια γυναίκα ακίνητη. Ένα θηλυκό σώμα στη διάθεση του κόσμου. Η φεμινιστική ανάγνωση είναι σχεδόν αυτόματη – και δίκαιη. Όμως η ίδια η Abramović δεν αυτοπροσδιορίζεται έτσι. Πάντα ήθελε να φτάσει στα άκρα της ανθρώπινης εμπειρίας, όχι του γυναικείου φύλου. Κι όμως, το σώμα της χρησιμοποιήθηκε σαν να ήταν διαθέσιμο εξ ορισμού – όχι επειδή ήταν καλλιτεχνικό, αλλά επειδή ήταν γυναικείο. Το πείραμα έδειξε ότι δεν αρκεί να μη φταίει το θύμα. Αρκεί να σου επιτρέψουν να γίνεις θύτης – και θα το δοκιμάσεις. Η Abramović δεν “μαρτύρησε”. Δεν “ανέχτηκε” τη βία. Την προσκάλεσε. Για να δείξει πόσο πρόθυμα ανταποκρινόμαστε όλοι όταν μας δοθεί η ευκαιρία να κυριαρχήσουμε.
Και πόσο τρομακτικό είναι όταν δεν υπάρχει πια άλλοθι.
Το πλήθος πάντα νομίζει ότι είναι αθώο
Από τη ρωμαϊκή αρένα μέχρι τα comment sections, υπάρχει πάντα ένα κοινό που λέει: εγώ απλώς κοίταζα. Όμως το Rhythm 0 έδειξε πως δεν υπάρχουν “παθητικοί θεατές”. Όλοι είναι συμμέτοχοι. Το κοινό δεν είναι ποτέ έξω από την πράξη. Είναι η συνθήκη της πράξης.
Σήμερα, αυτό μοιάζει πιο επίκαιρο από ποτέ. Μια κοινωνία εθισμένη στο να «παρακολουθεί» – βία, σώματα, ταπείνωση – πιστεύοντας ότι η απουσία φυσικού αγγίγματος την απαλλάσσει. Όμως το δάχτυλο που πατάει “share” δεν είναι λιγότερο συνένοχο από εκείνο που κρατούσε το ψαλίδι στο έργο της Abramović. Το βλέμμα που δεν αποτρέπει, υποθάλπει.
Τι θα έκανες εσύ, αν ήξερες ότι δεν θα σε σταματήσει κανείς;
Αυτό ρώτησε η Marina Abramović. Όχι με λέξεις, αλλά με το κορμί της.
Και δεν είναι βέβαιο ότι αν κάναμε το ίδιο πείραμα σήμερα, θα κατέληγε διαφορετικά. Μάλλον θα ξεκινούσε κατευθείαν από την τέταρτη ώρα. Μάλλον το πιστόλι θα είχε ήδη εκπυρσοκροτήσει. Και το κοινό θα τραβούσε βίντεο. Όχι για να καταγγείλει. Για να το ανεβάσει.
Ήταν τέχνη, ναι. Αλλά και κάτι πιο ειλικρινές: ήταν ένας καθρέφτης. Και μέσα του δεν φαινόταν η Marina. Φαινόμασταν εμείς.