Χριστίνα Κατωπόδη
Όταν ένας άνδρας από το Μπανγκλαντές φεύγει από το χωριό του για να αναζητήσει δουλειά στο εξωτερικό, η ιστορία του είναι σχεδόν πάντα η ίδια. Φτώχεια, χρέη, οικογένεια που περιμένει εμβάσματα, ένα όνειρο για μια ζωή λιγότερο σκληρή. Αυτό που αλλάζει, αυτή τη φορά, είναι ο προορισμός και κυρίως το τέλος. Γιατί κάποιοι από αυτούς τους ανθρώπους δεν κατέληξαν σε εργοτάξια ή αποθήκες, αλλά στο πεδίο της μάχης στην Ουκρανία.
Η υπόσχεση ήταν απλή και γνώριμη: δουλειά στη Ρωσία, καλός μισθός, νόμιμα χαρτιά. Μεσάζοντες, πρακτορεία, «γνωστοί γνωστών», ένα άτυπο αλλά καλά εδραιωμένο δίκτυο στρατολόγησης μεταναστών που λειτουργεί εδώ και δεκαετίες σε χώρες όπως το Μπανγκλαντές. Μόνο που αυτή τη φορά, η διαδρομή δεν οδηγούσε στην οικονομική μετανάστευση, αλλά στη στρατιωτική επιστράτευση.
Σύμφωνα με μαρτυρίες, άνδρες από το Μπανγκλαντές βρέθηκαν, χωρίς ουσιαστική ενημέρωση ή συναίνεση, να φορούν στρατιωτικές στολές, να περνούν βασική εκπαίδευση και στη συνέχεια να στέλνονται σε ζώνες ενεργών συγκρούσεων στην Ουκρανία. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι κατάλαβαν τι τους περίμενε μόνο όταν ήταν πια πολύ αργά. Άλλοι μιλούν για πιέσεις, απειλές, αφαίρεση εγγράφων. Σε κάθε περίπτωση, η «δουλειά» είχε μετατραπεί σε πόλεμο.
Η εικόνα που έχει παγιωθεί για τον πόλεμο στην Ουκρανία είναι συγκεκριμένη: δύο αντίπαλοι στρατοί, εθνικά συμφέροντα, γεωπολιτικές ισορροπίες, δυτική υποστήριξη, ρωσική επιθετικότητα. Μέσα σε αυτό το αφήγημα, δεν υπάρχει χώρος για ανθρώπους που δεν ταιριάζουν σε καμία πλευρά. Οι μετανάστες από τη Νότια Ασία δεν είναι ούτε Ουκρανοί που αμύνονται, ούτε Ρώσοι στρατιώτες με σαφή πολιτική ταυτότητα. Είναι μια κατηγορία που διαφεύγει του σχήματος και γι’ αυτό μένει αόρατη. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς βρέθηκαν εκεί. Είναι γιατί αυτή η πληροφορία δεν έγινε ποτέ «θέμα».
Το φαινόμενο δεν είναι εντελώς καινούργιο. Οι πόλεμοι πάντα αναζητούσαν φθηνό, αναλώσιμο ανθρώπινο δυναμικό. Αυτό που αλλάζει εδώ είναι το πλαίσιο, ένας πόλεμος που παρουσιάζεται ως υψηλής στρατηγικής σημασίας για τη Δύση, διεξάγεται ταυτόχρονα με πρακτικές που θυμίζουν περιφερειακές συγκρούσεις χαμηλής ορατότητας. Όταν άνθρωποι από το Μπανγκλαντές, χωρίς ιστορική, πολιτική ή κοινωνική σχέση με την Ουκρανία, βρίσκονται να πολεμούν εκεί, τότε ο πόλεμος παύει να είναι «εθνικός» και αποκτά χαρακτηριστικά παγκόσμιας αγοράς βίας. Και όμως, αυτό δεν προκαλεί σοβαρή πολιτική συζήτηση.
Ένας λόγος είναι ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει μετακινηθεί στη σφαίρα του «δεδομένου». Δεν είναι πια έκτακτο γεγονός, αλλά σταθερό υπόβαθρο. Οι κοινωνίες της Ευρώπης έχουν ήδη επενδύσει πολιτικά και συναισθηματικά σε μια συγκεκριμένη ανάγνωση της σύγκρουσης. Οτιδήποτε την περιπλέκει -όπως η εκμετάλλευση μεταναστών από τρίτες χώρες- δεν ενισχύει το κυρίαρχο αφήγημα και άρα δεν προωθείται. Υπάρχει όμως και κάτι πιο άβολο: οι άνθρωποι αυτοί δεν χωράνε εύκολα στο σχήμα του «θύματος που αναγνωρίζουμε». Δεν είναι πρόσφυγες που φτάνουν στα σύνορά μας. Δεν είναι Ευρωπαίοι. Δεν έχουν εικόνες που συγκινούν τηλεοπτικά. Και κυρίως, δεν συνδέονται άμεσα με τις πολιτικές αποφάσεις των δυτικών κυβερνήσεων, άρα δεν δημιουργούν πίεση.
Η πολιτική αντιμετώπιση του πολέμου στην Ουκρανία βασίζεται σε σαφείς διαχωρισμούς. Σωστή πλευρά, λάθος πλευρά, σύμμαχοι, αντίπαλοι. Οι ιστορίες σαν κι αυτή χαλάνε τη γεωμετρία. Δείχνουν ότι ο πόλεμος δεν είναι μόνο σύγκρουση κρατών, αλλά και μηχανισμός που απορροφά ανθρώπινη ύλη από τα πιο ευάλωτα σημεία του πλανήτη. Και αυτό δεν είναι εύκολο να ενσωματωθεί σε δελτία τύπου ή κοινοβουλευτικές ομιλίες. Επιπλέον, υπάρχει και ο παράγοντας της απόστασης. Το Μπανγκλαντές βρίσκεται εκτός του πολιτικού και συναισθηματικού μας χάρτη. Οι ζωές αυτών των ανθρώπων δεν θεωρούνται «σχετικές» με την ευρωπαϊκή εμπειρία του πολέμου. Έτσι, η παρουσία τους στο μέτωπο αντιμετωπίζεται σχεδόν σαν τεχνική λεπτομέρεια, όχι σαν πολιτικό σκάνδαλο.
Κι όμως, αν το δει κανείς ψυχρά, η υπόθεση αυτή λέει πολλά για το πού βρίσκεται πλέον ο πόλεμος στην Ουκρανία. Όχι στο επίπεδο της ηθικής αντιπαράθεσης, αλλά στο επίπεδο της αντοχής. Όταν μια σύγκρουση διαρκεί τόσο πολύ, οι στρατοί αναζητούν λύσεις πέρα από το εθνικό τους δυναμικό. Και όταν οι λύσεις αυτές αντλούνται από τον παγκόσμιο Νότο, με όρους που αγγίζουν την εξαπάτηση ή τον εξαναγκασμό, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο στρατιωτικό. Είναι δομικό. Το γεγονός ότι αυτό δεν προκαλεί ευρεία αντίδραση δείχνει κάτι ακόμα, ότι έχουμε αποδεχτεί έναν διαχωρισμό ζωών. Κάποιες απώλειες θεωρούνται πολιτικά «βαριές», άλλες σχεδόν αόρατες. Και οι μετανάστες από χώρες όπως το Μπανγκλαντές ανήκουν ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία.