Χριστίνα Κατωπόδη
Η Νέα Υόρκη έχει νέο δήμαρχο: τον Zohran Mamdani, 34 χρονών, μουσουλμάνο, αριστερό, γιο μεταναστών από την Ουγκάντα και την Ινδία. Ένα success story της πολυπολιτισμικής Αμερικής, ένα όνειρο για κάθε προοδευτικό που θέλει να πιστεύει πως η ιστορία διορθώνεται με συμβολισμούς. Τα πρωτοσέλιδα μιλούν για «ελπίδα», για «νέα αρχή». Στα social media κυριαρχεί η φράση «επιτέλους, ένας από εμάς». Και εδώ αρχίζει το δύσκολο ερώτημα: ποιος είναι αυτός ο “εμείς”;
Η νέα θρησκεία της ταυτότητας
Για χρόνια η πολιτική – ιδίως στη Δύση – έπασχε από υπερβολική ομοιομορφία. Λευκοί άντρες, χριστιανοί, με σπουδές στα ίδια πανεπιστήμια και δεσμούς με τα ίδια συμφέροντα. Η εκλογή ενός μουσουλμάνου δημάρχου στη Νέα Υόρκη είναι, πράγματι, ιστορική. Αλλά η υστερία χαράς γύρω της δείχνει κάτι πιο ανησυχητικό: ότι έχουμε αρχίσει να περιμένουμε τη σωτηρία από τα σύμβολα.
Ο Mamdani δεν είναι ακόμη ένας «παλιός πολιτικός», είναι όμως ήδη ένα τέλειο προϊόν της κουλτούρας της ταυτότητας. Μιλά για κοινωνική δικαιοσύνη, για φτώχεια, για στέγη – όλα σωστά και αναγκαία. Όμως η πραγματική έλξη που ασκεί δεν οφείλεται στις προτάσεις του, αλλά στο ποιος είναι. Μουσουλμάνος. Μετανάστης. Νέος. Αριστερός. Ό,τι πιο βολικό για μια κοινωνία που έχει κουραστεί να αμφισβητεί δομές και προτιμά να συγκινείται με βιογραφίες.
Από την ενοχή στην ηθική αυτοεπιβεβαίωση
Η ευφορία γύρω από την εκλογή του έχει και κάτι από εξιλέωση. Οι προοδευτικοί Αμερικανοί (και μαζί τους οι Ευρωπαίοι σχολιαστές) ανακουφίζονται: «Να, δεν είμαστε όλοι ρατσιστές. Ψηφίσαμε μουσουλμάνο». Αυτό όμως είναι ηθική ευκολία, όχι πρόοδος. Είναι η ανάγκη να αισθανθούμε «καλοί» χωρίς να αλλάξουμε τίποτα. Να πιστέψουμε ότι ο κόσμος διορθώνεται επειδή κάποιος με διαφορετική ταυτότητα ανέβηκε στη σκηνή. Κι εδώ μπαίνει η μεγάλη ειρωνεία: κατηγορούμε – και σωστά – όσους διαχωρίζουν τους ανθρώπους με βάση τη θρησκεία ή το χρώμα, κι όμως όταν εκλέγεται κάποιος «διαφορετικός», σπεύδουμε να τον ορίσουμε πρώτα απ’ όλα από αυτά. Χαιρόμαστε που «ο μουσουλμάνος» έγινε δήμαρχος, γιατί μας φαίνεται ότι έτσι κερδίζει κάτι και η κοινωνία μας. Ίσως όμως, μέσα στη χαρά, να ξεχνάμε πως ο στόχος δεν είναι να θριαμβεύει η ταυτότητα, αλλά ο άνθρωπος πίσω απ’ αυτήν.
Η χαρά μας έχει ένα κομμάτι απελευθέρωσης – ναι, αλλά και ένα ψήγμα ανάγκης να πιστέψουμε πως τώρα «διορθώνεται» μια αδικία. Κι εκεί κάπου αρχίζουμε πάλι να βλέπουμε τον «άλλον» όχι ως άτομο, αλλά ως σύμβολο.
Η ανάγκη για σωτήρες
Το φαινόμενο Mamdani δείχνει κάτι βαθύτερο: την κόπωση του κόσμου από την πολιτική.
Όταν έχεις νιώσει προδομένος από το σύστημα, ψάχνεις για έναν νέο Μεσσία.
Αρκεί να είναι «καθαρός». Να μην μοιάζει με τους παλιούς. Να κουβαλά κάτι που σε κάνει να νιώθεις ηθικά ψηλότερα επειδή τον στηρίζεις. Δεν χρειάζεται καν να ξέρεις αν αυτά που υπόσχεται μπορούν να γίνουν. Σημασία έχει ότι πιστεύεις πως σε εκπροσωπεί.
Αυτός ο μηχανισμός – της πίστης στην καθαρότητα του «νέου» – είναι πανάρχαιος και ταυτόχρονα επικίνδυνος. Γιατί αν ο Mamdani αποτύχει, δεν θα φταίει η πολιτική του, θα φταίει «το σύστημα». Και ο κύκλος της απογοήτευσης θα ξαναρχίσει, με τον επόμενο «διαφορετικό» σωτήρα να ετοιμάζεται στη γωνία.
Από τον συμβολισμό στην ουσία
Ας το πούμε καθαρά: Δεν έχει καμία σημασία ότι είναι μουσουλμάνος. Έχει σημασία αν μπορεί να λύσει τα ζητήματα στέγασης, ασφάλειας, μεταφορών και ανισότητας της Νέας Υόρκης. Η ταυτότητά του είναι ιστορικά ενδιαφέρουσα, αλλά πολιτικά δευτερεύουσα. Η πολιτική δεν είναι τελετουργία εξιλέωσης· είναι διοίκηση, ευθύνη, αποτελεσματικότητα.
Αν η κοινωνία πανηγυρίζει τόσο έντονα για το ποιος είναι και όχι για το τι λέει, τότε ίσως το πρόβλημα δεν είναι οι πολιτικοί – αλλά εμείς. Γιατί έχουμε πάψει να ζητάμε πράξεις και αρκούμαστε σε εικόνες που μας κάνουν να νιώθουμε προοδευτικοί, δίκαιοι, «ανοιχτόμυαλοι». Ένας αγώνας, που ξεκίνησε ως διεκδίκηση ισότητας, έχει μετατραπεί σε μια νέα μορφή ταξινόμησης, όχι ποιος κυβερνά, αλλά ποιος “εκπροσωπεί” τα σωστά σύμβολα.
Η εκλογή του Mamdani μπορεί να αποδειχθεί κάτι σπουδαίο. Ή να ξεφουσκώσει σαν ένα ακόμα επεισόδιο στο ατελείωτο σίριαλ της αμερικανικής απογοήτευσης. Αλλά η αληθινή πρόοδος δεν θα έρθει επειδή η πόλη έχει πλέον μουσουλμάνο δήμαρχο. Θα έρθει όταν θα πάψουμε να θεωρούμε τις ταυτότητες πολιτικά επιτεύγματα από μόνες τους.
Μέχρι τότε, ας κρατήσουμε την αισιοδοξία – αλλά και λίγη καχυποψία. Γιατί κάθε φορά που λέμε «επιτέλους, ένας από εμάς θα μας σώσει», στην πραγματικότητα ομολογούμε ότι έχουμε παραιτηθεί από το να σώσουμε τον εαυτό μας.