Χριστίνα Κατωπόδη
Υπάρχει μια εικόνα που επαναλαμβάνεται αόρατα, σχεδόν ανεξέλεγκτα: ένα κοριτσάκι παίζει με πλαστικά τηγάνια, κουζινικά, κούκλες. Δεν είναι απλώς παιχνίδι. Είναι το πρώτο μάθημα πως «ο κόσμος της ανακάλυψης δεν είναι δικός σου». Ψυχολογικές έρευνες δείχνουν ότι η αυτοπεποίθηση των κοριτσιών σε μαθηματικά και φυσική μειώνεται δραματικά ήδη από την ηλικία των 6-7 ετών, πολύ πριν αποφασίσουν αν θα ασχοληθούν με τη STEM καριέρα. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται “stereotype threat” δηλαδή η κοινωνική προσδοκία επηρεάζει την αντίληψη των ικανοτήτων μας, και οι γυναίκες μαθαίνουν νωρίς ότι δεν “ανήκουν” σε συγκεκριμένους χώρους.
Η ιστορία της επιστήμης είναι γεμάτη παραδείγματα αυτού του κοινωνικού μοτίβου. Η Μαρί Κιουρί, παρά τη διεθνή της αναγνώριση, αντιμετώπισε διακρίσεις επειδή ήταν γυναίκα στην Ευρώπη των αρχών του 20ού αιώνα. Η Ρόζαλιντ Φράνκλιν, που οι φωτογραφίες της αποκάλυψαν τη δομή του DNA, είδε το όνομά της να παραμένει αθέατο, ενώ οι άνδρες συνάδελφοί της απέσπασαν όλη τη δόξα. Η Λίζα Μάιτνερ, φυσικός που συνέβαλε στην ανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης, δεν τιμήθηκε ποτέ με Νόμπελ, που δόθηκε αποκλειστικά στον συνεργάτη της.
Κάθε ιστορία είναι μια μικρή έκρηξη αδικίας, αλλά συνδέεται με τη μεγαλύτερη κοινωνική αφήγηση πως η επιστήμη δεν ήταν και συχνά δεν είναι ακόμα ένας κόσμος για γυναίκες.
Το κοινωνικό πλαίσιο είναι καίριο. Η κοινωνική μάθηση διδάσκει στα κορίτσια ότι η φροντίδα είναι ο ρόλος τους, ενώ η δημιουργία και η έρευνα είναι αντρικά προνόμια. Στην παιδική ηλικία, τα παιχνίδια, οι διαφημίσεις, οι σχολικές πρακτικές στέλνουν μηνύματα που διαμορφώνουν την αυτοεικόνα, οι περιέργεια, η αμφισβήτηση, η καινοτομία δεν είναι δικά τους. Η self-efficacy, δηλαδή η αίσθηση ικανότητας να φέρει κάποιος εις πέρας ένα έργο, χτίζεται μέσα από εμπειρίες, πρότυπα και επιβράβευση και για τις περισσότερες γυναίκες, οι εμπειρίες αυτές συχνά είναι περιορισμένες ή υποτιμημένες.
Στη σύγχρονη πραγματικότητα, η εικόνα δεν έχει αλλάξει όσο θα θέλαμε. Μόλις το 28% των θέσεων STEM στην Ευρώπη κατέχονται από γυναίκες, ενώ η μισθολογική ψαλίδα, η υποεκπροσώπηση σε ηγετικές θέσεις και οι διακρίσεις συνεχίζουν να υπάρχουν. Έρευνες δείχνουν ότι ακόμη και σε ίδια προσόντα, οι γυναίκες αξιολογούνται συχνά πιο αυστηρά, ενώ η συμβολή τους αποδίδεται λιγότερο. Οι σύγχρονες “invisible scientists” δεν είναι πια μόνο ιστορικές φιγούρες· βρίσκονται στα εργαστήρια, στις startups, στις πανεπιστημιακές αίθουσες, και παλεύουν να δώσουν φωνή στο έργο τους.
Η σύνδεση παρελθόντος και παρόντος είναι εμφανής. Όπως οι Φράνκλιν, Μάιτνερ και Κόλερ είδαν την αναγνώριση τους να κλέβεται, τα κορίτσια σήμερα βλέπουν τα όνειρά τους να περιορίζονται πριν καν ταλαιπωρηθούν για αυτά. Η διαφορά είναι ότι σήμερα έχουμε επιστημονικά δεδομένα, ψυχολογικές θεωρίες, κοινωνιολογικά στοιχεία που μπορούν να αναδείξουν την αδικία και να προτείνουν λύσεις. Αλλά η αλλαγή απαιτεί συνειδητή προσπάθεια, προγράμματα μέντορινγκ, αναγνώριση ιστορικών και σύγχρονων γυναικών επιστημόνων, και κυρίως, αλλαγή της κουλτούρας που συνεχίζει να περιορίζει.
Η Παγκόσμια Ημέρα Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη δεν είναι γιορτή επιτυχιών είναι προειδοποίηση και πρόκληση. Μας ζητά να δούμε πόσα ταλέντα χάθηκαν, πόσα όνειρα συρρικνώθηκαν από κοινωνικά στερεότυπα και βιολογικά ψευδο-επιστημονικά επιχειρήματα, πόσες Μαρί Κιουρί χάθηκαν πριν καν φτάσουν στο εργαστήριο. Κάθε κορίτσι που αμφισβητεί τον περιορισμό που του επιβάλει η κοινωνία, κάθε μαθήτρια που φαντάζεται ότι μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, είναι ήδη επιστήμονας. Και αν η κοινωνία δεν της δώσει χώρο και φωνή, η επιστήμη χάνει ιδέες, ταλέντο, μέλλον.
Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: αναγνώριση, ευκαιρίες, φωνή. Να σπάσουμε τα στερεότυπα, να στηρίξουμε την περιέργεια, να διδάξουμε ότι η γνώση δεν έχει φύλο. Κάθε μικρό κορίτσι που ονειρεύεται να ανακαλύψει είναι ήδη επιστήμονας και ίσως η επόμενη Φράνκλιν, που δεν θα της κλέψει κανείς τη δόξα.