Αλλάζει ριζικά ο τρόπος λειτουργίας Δήμων και Περιφερειών, αλλά και ο τρόπος εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών, με τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση έως τις 4 Ιουνίου.
Αικατερίνη Στάμου
Ένα νομοθέτημα-γίγας 761 άρθρων καταργεί τον δεύτερο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών, εισάγει δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας και επιχειρεί να ενοποιήσει σχεδόν 2.000 διάσπαρτες διατάξεις δεκαετιών.
Η εφημερίδα μας έχει καλύψει από το 2024 – όταν ξεκίνησαν οι σχετικές συζητήσεις – τους σημαντικότερους σταθμούς στο ταξίδι εκπόνησής του. Στη διαδικασία συμμετείχαν ενεργά με τις παρατηρήσεις τους οι Δήμαρχοι όλης της Ελλάδας – παρατηρήσεις, που, σύμφωνα με την ΚΕΔΕ, εισακούστηκαν στο μεγαλύτερο μέρος τους.
Χρόνιες καθυστερήσεις, αυξημένο διοικητικό κόστος, ερμηνευτικές ασάφειες και αλληλοεπικαλύψεις προέκυψαν λόγω των πολλαπλών μεταρρυθμίσεων, από τον «Καποδίστρια» (ν. 2539/1997, Α’ 244) έως τον «Καλλικράτη» (ν. 3852/2010, Α’ 87 ). Αν και συνέβαλαν στην ενίσχυση της αποκέντρωσης, οι παρεμβάσεις αυτές οδήγησαν σε ένα σύνθετο θεσμικό πλαίσιο, το οποίο χαρακτηρίζεται από πολυνομία, με όλες τις αρνητικές συνέπειες που αυτή συνεπάγεται.
Ο υπουργός Εσωτερικών, Θοδωρής Λιβάνιος, παρουσίασε το νέο πλαίσιο μεταρρυθμίσεων για την τοπική αυτοδιοίκηση, σε μια μαραθώνια συνεδρίαση του διοικητικού συμβουλίου της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) τη Δευτέρα, γεμάτη εντάσεις… υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για έναν «συνολικό κώδικα» και όχι για μια απλή νομοθετική τακτοποίηση εκκρεμοτήτων.
«Μετά από 1,5 χρόνο συστηματικής δουλειάς και συνεργασίας στελεχών του Υπουργείου Εσωτερικών, της αυτοδιοίκησης α’ και β’ βαθμού, αιρετών εκπροσώπων και λειτουργών της δημόσιας διοίκησης, έχουμε τη μεγάλη χαρά να παρουσιάζουμε, επίσημα πλέον, τον – για πρώτη φορά – ενιαίο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Ευελπιστώ ότι θα αποτελέσει ένα πολύτιμο εργαλείο και πυξίδα για να γυρίσουμε όλοι μαζί μια νέα σελίδα στην ιστορία της τοπικής αυτοδιοίκησης» δήλωσε ο Υπουργός.
Για τη μητροπολιτική διοίκηση, επισήμανε ότι το ζήτημα παραμένει ανοιχτό κυρίως για την Αττική και τη Θεσσαλονίκη, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο μελλοντικών αλλαγών στη δομή της πρωτοβάθμιας αυτοδιοίκησης στα δύο μεγάλα πολεοδομικά συγκροτήματα.
Τι αλλάζει στις εκλογές από το 2028
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές του νέου Κώδικα αφορά το εκλογικό σύστημα της Αυτοδιοίκησης, όπως έχει αποκαλύψει ήδη από πέρυσι η εφημερίδα ΧΤΥΠΟΣ. Από το 2028 αλλάζει ο τρόπος εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών, καθώς καταργείται ο δεύτερος γύρος και εισάγεται η δυνατότητα «εναλλακτικής ψήφου».
Οι ψηφοφόροι θα μπορούν, εκτός από την κύρια επιλογή τους, να δηλώνουν και δεύτερο συνδυασμό προτίμησης στο ίδιο ψηφοδέλτιο. Κάτω από τα στοιχεία του βασικού συνδυασμού θα υπάρχει ειδικό πεδίο με την ένδειξη «Εναλλακτική Ψήφος», όπου θα αναγράφονται οι υπόλοιποι συνδυασμοί.
Δήμαρχος ή περιφερειάρχης θα εκλέγεται από την πρώτη φάση εφόσον ο συνδυασμός του συγκεντρώσει ποσοστό άνω του 42%. Αν δεν επιτευχθεί το όριο αυτό, θα ακολουθεί δεύτερη φάση καταμέτρησης μεταξύ των δύο πρώτων συνδυασμών.
Σε αυτή τη διαδικασία θα προσμετρώνται οι «δεύτερες επιλογές» των ψηφοφόρων των συνδυασμών που αποκλείστηκαν, με αποτέλεσμα να αναδεικνύεται νικητής εκείνος που συγκεντρώνει τελικά την απόλυτη ή σχετική πλειοψηφία.
Η θητεία δημάρχων και περιφερειαρχών παραμένει πενταετής, ενώ οι εκλογές θα διεξάγονται κάθε φορά την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου.
Στο νέο πλαίσιο προβλέπεται ακόμη η δυνατότητα προαιρετικής ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου, η θεσμοθέτηση συμβουλευτικών δημοτικών δημοψηφισμάτων με ηλεκτρονική ψηφοφορία, καθώς και η αναβάθμιση των συμβουλίων νέων με νέους κανόνες εκλογής και συμμετοχής.
Οι παρατηρήσεις της ΚΕΔΕ
Αν και τα μέλη της ΚΕΔΕ αναγνώρισαν την καθοριστική σημασία των παρεμβάσεων, των οποίων η κατεύθυνση κρίνεται ως επί το πλείστον θετική, κατέθεσαν ορισμένες ακόμη παρατηρήσεις και προτάσεις, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση σε ζητήματα θεσμικής λειτουργίας, αρμοδιοτήτων και οικονομικής αυτοτέλειας των δήμων.
Ειδικότερα, όπως τόνισε ο κ. Λάζαρος Κυρίζογλου, οι δήμαρχοι θέτουν το ζήτημα αλλαγής ημερομηνίας των αυτοδιοικητικών εκλογών, ζητώντας να μην διεξάγονται οι εκλογές την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου, αλλά την πρώτη Κυριακή του Νοεμβρίου, ώστε να αποφεύγονται οι πολύ δυσμενείς καιρικές συνθήκες που αυξάνουν την αποχή των ψηφοφόρων.
Παράλληλα, ζήτησαν να επιτραπεί η προσαύξηση του αριθμού των υποψηφίων στους συνδυασμούς των δήμων έως και 150%, κατ’ αναλογία με ό,τι ισχύει για τις Περιφέρειες, ενώ αιτήθηκαν και αλλαγή στη διανομή των εδρών για τις κοινότητες (λόγω και της δημογραφικής συρρίκνωσης της επαρχίας).
Αναφορικά με τους πόρους των ΟΤΑ, ζήτησαν το ποσοστό των διαθεσίμων του Πράσινου Ταμείου που αποδίδεται για την κάλυψη των περιβαλλοντικών και λοιπών αναγκών να ανέλθει στο 10%.
Από την πλευρά του, ο Υπουργός τόνισε ότι οι Κεντρικοί Αυτοτελείς Πόροι (ΚΑΠ) αυξήθηκαν κατά 1,1 δισ. ευρώ από το 2019 έως σήμερα, για τους Δήμους, φτάνοντας τα 2,9 δισ. ευρώ. Σύμφωνα με τον ίδιο, η μηνιαία δόση των ΚΑΠ ανέρχεται πλέον στα 164 εκατ. ευρώ, έναντι 125 εκατ. το 2023. Παράλληλα, αναφέρθηκε στη δημιουργία ειδικού αποθεματικού για φυσικές καταστροφές, ώστε οι δήμοι να μπορούν να ανταποκρίνονται άμεσα σε έκτακτες ανάγκες.
Αντιδράσεις για τον «νόμο Βορίδη»
Κάθετη ήταν η διαφωνία των αιρετών με τη διάταξη Βορίδη που υποχρεώνει νομικά τους δήμους να ασκούν έφεση σε δικαστικές αποφάσεις (π.χ. που δικαιώνουν εργαζόμενους) με τη ΚΕΔΕ να ζητά το θέμα να επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια και την αυτοτέλεια του εκάστοτε Δημοτικού Συμβουλίου.
Τέλος, κοινή γραμμή διαγράφηκε από την ΚΕΔΕ ενόψει της Συνταγματικής Αναθεώρησης για την πλήρη διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια των δήμων, καθώς και για τη ρητή συμμετοχή της πρωτοβάθμιας αυτοδιοίκησης στον σχετικό διάλογο, ώστε οι δήμοι να μην αγνοηθούν όπως συνέβη στο παρελθόν.
Μετωπική Δούκα με την κυβέρνηση
Σφοδρή κριτική εξαπέλυσε για το ζήτημα της διάταξης Βορίδη ο δήμαρχος Αθηναίων, κάνοντας λόγο για διατάξεις που υπονομεύουν τη διοικητική αυτοτέλεια των δήμων και αλλοιώνουν βασικές δημοκρατικές αρχές.
Ο κ. Δούκας εστίασε κυρίως στο άρθρο 730, ζητώντας την άμεση απόσυρσή του. Όπως υποστήριξε, η συγκεκριμένη διάταξη προβλέπει ότι υπηρεσιακοί παράγοντες των υπουργείων Εσωτερικών και Οικονομικών θα παρίστανται υποχρεωτικά στα δικαστήρια για υποθέσεις εργαζομένων στους δήμους, υπερασπιζόμενοι απολύσεις, ακόμη και όταν τα δημοτικά συμβούλια έχουν αποφασίσει ομόφωνα ότι οι συγκεκριμένοι εργαζόμενοι καλύπτουν πάγιες και διαρκείς ανάγκες.
«Είναι ευθεία καταστρατήγηση του Συντάγματος και των λίγων ψηγμάτων διοικητικής αυτοτέλειας που έχουν απομείνει», ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Δούκας, συνδέοντας τη διάταξη με τον λεγόμενο «νόμο Βορίδη», την κατάργηση του οποίου, όπως υπενθύμισε, έχει ζητήσει ομόφωνα η ΚΕΔΕ.
Την ίδια στιγμή, μύδρους εξαπέλυσε ο δήμαρχος μεταξύ άλλων για την απουσία πόρων, αλλά και για το ζήτημα του εκλογικού συστήματος. Συγκεκριμένα, ο δήμαρχος τάχθηκε κατά της κατάργησης του δεύτερου γύρου των αυτοδιοικητικών εκλογών και της εισαγωγής της «ψήφου δεύτερης επιλογής».
Σύμφωνα με τον ίδιο, το νέο σύστημα αλλοιώνει την αρχή της ισοδυναμίας της ψήφου και μπορεί να οδηγήσει στην εκλογή δημάρχων με ποσοστά κάτω του 30%. Παράλληλα, υποστήριξε ότι ενισχύει φαινόμενα συναλλαγής και πολιτικών συμφωνιών μεταξύ παρατάξεων, κάνοντας λόγο για «νομιμοποίηση των λαγών και της συνδιαλλαγής».
Ο κ. Λιβάνιος υπερασπίστηκε την κατάργηση του δεύτερου γύρου στις αυτοδιοικητικές εκλογές, υποστηρίζοντας ότι οδηγούσε σε μειωμένη συμμετοχή και ευκαιριακές συνεργασίες.
Τα 6 βιβλία του νέου Κώδικα
Συνολικά, ο Κώδικας αποτελείται από 6 βιβλία:
- Το πρώτο βιβλίο περιέχει οργανωτικές διατάξεις για τη συγκρότηση της τοπικής αυτοδιοίκησης, την κατηγοριοποίηση των δήμων, τον τρόπο εκλογής δημοτικών και περιφερειακών αρχών και το πλαίσιο ελέγχου των προεκλογικών δαπανών.
- Στο δεύτερο βιβλίο περιγράφεται αναλυτικά το σύστημα διακυβέρνησης των δήμων, η ταξινόμηση των νομικών προσώπων της αυτοδιοίκησης και η καταστατική θέση των αιρετών.
- Οι αρμοδιότητες, η καταγραφή τους και ο τρόπος άσκησης αυτών περιέχεται στο τρίτο βιβλίο, δίνοντας έμφαση στην αποτελεσματική άσκηση των αρμοδιοτήτων από όλους τους δήμους και τις περιφέρειες της χώρας, ανεξαρτήτως του μεγέθους τους ή των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους.
- Στο τέταρτο βιβλίο συντελείται μια μεγάλη αλλαγή σε όλο το πλαίσιο της οικονομικής διαχείρισης των δήμων και των περιφερειών, με στόχο τη διευκόλυνση της οικονομικής τους λειτουργίας.
- Η συνταγματική επιταγή για τον έλεγχο αποκλειστικά της νομιμότητας των πράξεων των ΟΤΑ ρυθμίζεται στο πέμπτο βιβλίο, εισάγοντας ένα αντικειμενικό σύστημα ελέγχου εποπτείας.
- Τέλος, το έκτο βιβλίο επικεντρώνεται σε γενικές διατάξεις που αφορούν στη λειτουργία της αυτοδιοίκησης, με σημαντικότερη την ενσωμάτωση στο ελληνικό δίκαιο του πρόσθετου πρωτοκόλλου του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας.
Το μεγάλο στοίχημα της Αυτοδιοίκησης
Το μεγάλο στοίχημα της Αυτοδιοίκησης
Μέσα από αυτό το νομοθέτημα επιχειρείται να δοθεί λύση σε ένα πρόβλημα που δυσχεραίνει το έργο των αιρετών εις βάρος του πολίτη. Σε αρκετές περιπτώσεις το ίδιο ζήτημα, που αφορά, για παράδειγμα, ένα ποτάμι, διασυνοριακούς δρόμους ή δασικές εκτάσεις, φαίνεται να εμπίπτει στην αρμοδιότητα περισσότερων του ενός φορέων, χωρίς να είναι σαφές ποιος ευθύνεται ανά περίπτωση.
Ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης θα ενοποιήσει όλες τις διατάξεις για δήμους και περιφέρειες, ενώ την ίδια στιγμή έχει ως στόχο να αποσαφηνίσει τις αρμοδιότητες των συλλογικών οργάνων, ενισχύοντας τη συνεργασία μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης.
Υποστηρικτές του νέου Κώδικα κάνουν λόγο για μια αναγκαία μεταρρύθμιση που θα βάλει τέλος στην πολυνομία και στις αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων που ταλαιπωρούν επί δεκαετίες την Αυτοδιοίκηση. Ωστόσο, οι επικριτές κάνουν λόγο για μετακίνηση κρίσιμων αρμοδιοτήτων των ΟΤΑ στο κεντρικό κράτος (όπως για παράδειγμα οι πολεοδομίες, και η διαχείριση των λαϊκών αγορών) πλήττοντας την αυτοτέλειά τους.
Το αν η μεγάλη αυτή μεταρρύθμιση θα οδηγήσει πράγματι σε πιο αποτελεσματικούς και οικονομικά αυτόνομους δήμους, μένει να φανεί τόσο στη δημόσια διαβούλευση όσο και στην πράξη.