Νέα δεδομένα στην οικονομία επιχειρεί να δημιουργήσει η κυβέρνηση, με νομοθετική πρωτοβουλία που προανήγγειλε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης για τα πανωτόκια στα καταναλωτικά δάνεια.
Αντώνης Κατωπόδης
Η κίνηση αυτή έχει ως στόχο να αλλάξει άρδην τα δεδομένα σε μια πολύ δύσκολη αγορά όπως αυτή της χρηματοδότησης και να περιορίσει φαινόμενα καταχρηστικών χρεώσεων που επιβαρύνουν υπέρμετρα τους δανειολήπτες.
Παράγοντες του υπουργείου Ανάπτυξης υπογραμμίζουν ότι με το νέο πλαίσιο θα συμβάλλει στην ενίσχυση της διαφάνειας και στη δημιουργία σαφών ορίων ως προς το συνολικό κόστος αποπληρωμής.
Όπως εξηγούν η νέα νομοθετική πρωτοβουλία, φιλοδοξεί να βάλει οριστικό τέλος σε χρόνιες πρακτικές οι οποίες με μαθηματική ακρίβεια, οδηγούσαν σε εκτίναξη των οφειλών πέρα από κάθε αναλογικότητα.
Ειδικότερα, στον πυρήνα της ρύθμισης βρίσκεται η πρόβλεψη για επιβολή ανώτατου ορίου στο συνολικό ποσό που καλείται να επιστρέψει ο δανειολήπτης. Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι το συνολικό ποσό αποπληρωμής δεν θα μπορεί να υπερβαίνει το αρχικό κεφάλαιο κατά ποσοστό που εκτιμάται ότι θα κυμανθεί μεταξύ 30% και 50%.
Κατά συνέπεια, ένα δάνειο δεν θα μπορεί πλέον να διογκώνεται ανεξέλεγκτα λόγω τόκων, προμηθειών ή άλλων επιβαρύνσεων, που μέχρι σήμερα αποτελούσε βασική αιτία υπερχρέωσης για σημαντική μερίδα δανειοληπτών.
Στελέχη καταναλωτικών οργανώσεων, τονίζουν ότι νέα παρέμβαση, ιδίως στην περίπτωση που εφαρμοστεί με σαφήνεια και χωρίς «παραθυράκια», μπορεί να λειτουργήσει ως ουσιαστική ασπίδα προστασίας για τους καταναλωτές.
Σημειώνουν μάλιστα ότι η ρύθμιση αφορά κυρίως στις περιπτώσεις μικρών καταναλωτικών δανείων, όπου οι επιβαρύνσεις συχνά συσσωρεύονταν με ταχύ ρυθμό, που δημιουργούν οφειλές δυσανάλογες με το αρχικό ποσό.
Με βάση αυτό ως δεδομένο, είναι προφανές ότι η ύπαρξη ενός τέτοιου πλαφόν μπορεί να περιορίσει δραστικά τα φαινόμενα αυτά και να περιορίσει τον εφιάλτη που βιώνουν χιλιάδες δανειολήπτες.
Κρίσιμο ζήτημα
Παρά τη θετική κατεύθυνση που έχει χωρίς αμφιβολία η νέα ρύθμιση του υπουργείου Ανάπτυξης, υπάρχουν κρίσιμα ζητήματα τα οποία αφορούν ως επί το πλείστον στις λεπτομέρειες εφαρμογής της.
Ένα από τα βασικότερα ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά αφορά το τι ακριβώς θα περιλαμβάνεται στον όρο «συνολικό κόστος» του δανείου, κάτι που αναμένεται να ξεκαθαρίσει κατά τη διάρκεια της δημόσιας διαβούλευσης.
Εάν ο ορισμός δεν είναι σαφής, ελλοχεύει ο κίνδυνος οι πάροχοι χρηματοδότησης να μεταφέρουν μέρος των επιβαρύνσεων σε άλλες μορφές χρεώσεων, όπως προμήθειες, ασφαλιστικά προϊόντα ή υποχρεωτικές συνοδευτικές υπηρεσίες.
Αναδρομικότητα
Κρίσιμο ζήτημα αποτελεί και η αναδρομικότητα, με τον Τάκη Θεοδωρικάκο να ξεκαθαρίζει ότι δεν θα υπάρξει αναδρομική ισχύ και ότι η ρύθμιση αφορά σε δάνεια που θα ληφθούν από τη στιγμή που θα ψηφιστεί ο νόμος και μετά.
«Σε διαφορετική περίπτωση θα υπάρξουν τεράστια προβλήματα αδικιών», είπε σε πρόσφατη συνέντευξή του ο υπουργός Ανάπτυξης.
Σε ερώτηση για το ανώτατο όριο επιτοκίου, τόνισε ότι δεν έχει νόημα λόγω του ότι υπάρχει ανταγωνισμός στην αγορά.
«Το κρίσιμο είναι να ξέρει η τράπεζα σε ποιον δίνει δάνειο και ο καταναλωτής που θέλει να πάρει δάνειο, να ξέρει τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματά του», είπε ο υπουργός.
Οδηγία Ε.Ε.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη ρύθμιση δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνική επινόηση, καθώς συνδέεται με την υποχρέωση της χώρας να εναρμονιστεί με το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο και ειδικότερα με την Οδηγία (ΕΕ) 2023/2225.
Η οδηγία αυτή εισάγει αυστηρότερους κανόνες για την προστασία των καταναλωτών, δίνοντας έμφαση στη διαφάνεια, στην πρόληψη της υπερχρέωσης και στον έλεγχο των καταχρηστικών όρων στις συμβάσεις πίστωσης.
Στο πλαίσιο αυτό, προβλέπονται μεταξύ άλλων το δικαίωμα υπαναχώρησης εντός 14 ημερών από τη σύναψη της σύμβασης, η υποχρέωση πλήρους και κατανοητής ενημέρωσης του δανειολήπτη πριν από την υπογραφή, καθώς και αυστηρότερη εποπτεία ως προς τις πρακτικές των παρόχων χρηματοδότησης.
Όπως γίνεται αντιληπτό, η ελληνική παρέμβαση εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή στρατηγική, η οποία επιδιώκει να εξισορροπήσει τη σχέση μεταξύ δανειστών και δανειοληπτών.
Ανταγωνισμός
Παρά τα οφέλη για τους καταναλωτές, το νέο πλαίσιο δεν είναι ουδέτερο ως προς τη λειτουργία της αγοράς, καθώς αναμένεται να επιφέρει σημαντικές αλλαγές στον ανταγωνισμό μεταξύ των διαφόρων παικτών του χρηματοπιστωτικού τομέα.
Η επιβολή ανώτατου ορίου στο συνολικό κόστος αποπληρωμής περιορίζει ουσιαστικά τη δυνατότητα τιμολόγησης του πιστωτικού κινδύνου.
Αυτό σημαίνει ότι οι εταιρείες δεν θα μπορούν πλέον να αντισταθμίζουν υψηλότερο ρίσκο μέσω υψηλότερων επιτοκίων ή πρόσθετων χρεώσεων.
Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει ιδιαίτερα τις εταιρείες χρηματοοικονομικής τεχνολογίας (fintech), οι οποίες τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί δυναμικά προσφέροντας γρήγορη και ευέλικτη πρόσβαση σε δανεισμό.
Οι εταιρείες αυτές βασίζονται σε μοντέλα αξιολόγησης που τους επιτρέπουν να εξυπηρετούν πελάτες οι οποίοι συχνά απορρίπτονται από τις παραδοσιακές τράπεζες. Ωστόσο, αυτή η ευελιξία συνοδεύεται από αυξημένο πιστωτικό κίνδυνο, τον οποίο μέχρι σήμερα κάλυπταν μέσω υψηλότερων περιθωρίων κέρδους.
Με την επιβολή του πλαφόν, τα περιθώρια αυτά περιορίζονται αισθητά και πολλές fintech ενδέχεται να αναγκαστούν να αναθεωρήσουν το επιχειρηματικό τους μοντέλο.
Στην ουσία δηλαδή, είναι πολύ πιθανό να περιορίσουν τη χορήγηση δανείων σε πιο επισφαλείς πελάτες ή ακόμη και αποχωρώντας από συγκεκριμένα τμήματα της αγοράς.
Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση για άτομα με χαμηλότερη πιστοληπτική ικανότητα.
Τράπεζες
Από την άλλη πλευρά, οι παραδοσιακές τράπεζες φαίνεται να βρίσκονται σε πιο πλεονεκτική θέση.
Τραπεζικά στελέχη τονίζουν ότι τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, διαθέτουν μεγαλύτερη κεφαλαιακή επάρκεια, πιο διαφοροποιημένες πηγές εσόδων και εμπειρία στη λειτουργία υπό αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο.
Επίσης, το πελατολόγιό τους θεωρείται κατά κανόνα λιγότερο επισφαλές, γεγονός που μειώνει την ανάγκη για υψηλές αποδόσεις προκειμένου να καλυφθεί ο κίνδυνος.
Με βάση αυτά τα δεδομένα γίνεται αντιληπτό ότι μπορούν ευκολότερα να προσαρμοστούν στους νέους κανόνες χωρίς να περιορίσουν σημαντικά τη δραστηριότητά τους.
Αυστηροποίηση
Την ίδια ώρα, η αυστηροποίηση των κανόνων διαφάνειας αφαιρεί από τις εταιρείες χρηματοδότησης ορισμένα εργαλεία τιμολόγησης που χρησιμοποιούνταν ευρέως μέχρι σήμερα.
Οι πρόσθετες προμήθειες και τα συνοδευτικά προϊόντα –όπως ασφαλιστικά πακέτα– αποτελούσαν σημαντική πηγή εσόδων, ιδιαίτερα για τις fintech.
Με το νέο πλαίσιο, η χρήση τέτοιων πρακτικών θα υπόκειται σε αυστηρότερο έλεγχο, γεγονός που καθιστά το περιβάλλον πιο άκαμπτο αλλά και πιο διαφανές για τη μεγάλη πλειονότητα των καταναλωτών.
Servicers
Οι νέες παρεμβάσεις του νομοσχεδίου δεν περιορίζονται μόνο στους δανειστές και στους δανειολήπτες, αλλά επεκτείνονται και στις εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων, γνωστές ως servicers.
Οι εταιρείες αυτές, που διαχειρίζονται μη εξυπηρετούμενα δάνεια, ενδέχεται να επηρεαστούν έμμεσα από το πλαφόν στο συνολικό ποσό αποπληρωμής.
Εάν η ρύθμιση εφαρμοστεί και σε υφιστάμενα δάνεια ή ληφθεί υπόψη στις διαδικασίες ρύθμισης οφειλών, τότε περιορίζεται η δυνατότητα αύξησης της απαίτησης μέσω τόκων υπερημερίας και πρόσθετων επιβαρύνσεων.
Αυτό σημαίνει ότι οι servicers θα έχουν μικρότερο περιθώριο να διαμορφώνουν σενάρια αποπληρωμής βασισμένα σε υψηλές χρεώσεις.
Παράλληλα, ο αυστηρότερος έλεγχος των καταχρηστικών όρων θα επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο διαπραγματεύονται με τους δανειολήπτες.
Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις θα πρέπει να είναι πιο απλές, σαφείς και πλήρως τεκμηριωμένες, μειώνοντας τη δυνατότητα για πολύπλοκες ή αδιαφανείς συμφωνίες.
Παραδείγματα
Για να γίνει πιο κατανοητή η πρακτική διάσταση των αλλαγών, αξίζει να εξεταστούν ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Εάν κάποιος λάβει καταναλωτικό δάνειο 15.000 ευρώ και εφαρμοστεί πλαφόν 40%, το μέγιστο ποσό που θα κληθεί να καταβάλει δεν θα ξεπερνά τις 19.500 ευρώ, ανεξάρτητα από τη διάρκεια αποπληρωμής.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και αν καθυστερήσει σε κάποιες δόσεις, το συνολικό κόστος παραμένει ελεγχόμενο.
Επιπλέον, το νομοσχέδιο εισάγει δικαίωμα υπαναχώρησης εντός 14 ημερών από τη σύναψη του δανείου, δίνοντας στους καταναλωτές χρόνο να επανεξετάσουν την απόφασή τους χωρίς κυρώσεις.
Η διάταξη αυτή ενισχύει την προστασία των δανειοληπτών και εξασφαλίζει μεγαλύτερη διαφάνεια στις συναλλαγές με τα πιστωτικά ιδρύματα.
Εάν κάποιος λάβει δάνειο ύψους 10.000 ευρώ με ετήσιο επιτόκιο 10%, η εξέλιξη της οφειλής διαμορφώνεται με βάση τον ανατοκισμό.
Ειδικότερα:
-Τον πρώτο χρόνο, προστίθενται τόκοι 1.000 ευρώ, ανεβάζοντας το συνολικό υπόλοιπο στα 11.000 ευρώ.
-Τον δεύτερο χρόνο, οι τόκοι υπολογίζονται πλέον πάνω στο νέο ποσό, δηλαδή στα 11.000 ευρώ, με αποτέλεσμα να προστεθούν 1.100 ευρώ και το χρέος να φτάσει τα 12.100 ευρώ.
-Τον τρίτο χρόνο, οι τόκοι υπολογίζονται στο αυξημένο υπόλοιπο, οδηγώντας το συνολικό ποσό στα 13.310 ευρώ.
Ωστόσο, η ύπαρξη ενός πλαφόν στην επιβάρυνση μπορεί να περιορίσει σημαντικά τη συνολική οφειλή.
Για παράδειγμα, εάν ίσχυε ανώτατο όριο 30% επί του αρχικού κεφαλαίου, τότε η συνολική επιβάρυνση, συμπεριλαμβανομένων τόκων, εξόδων και λοιπών χρεώσεων, δεν θα μπορούσε να ξεπεράσει τα 3.000 ευρώ.
Αυτό σημαίνει ότι το τελικό ποσό προς αποπληρωμή δεν θα υπερέβαινε τα 13.000 ευρώ, ανεξάρτητα από τη διάρκεια του δανείου ή τον τρόπο υπολογισμού των τόκων.
Σύμφωνα με το προωθούμενο νομοσχέδιο, προβλέπεται η θέσπιση πλαφόν που κυμαίνεται από 30% έως 50%.
Σημαντικό είναι ότι το όριο αυτό δεν θα έχει αναδρομική ισχύ, όπως έχει επισημανθεί από τον υπουργό Ανάπτυξης.
Με βάση αυτό το πλαίσιο, για ένα αρχικό δάνειο 10.000 ευρώ, η μέγιστη επιβάρυνση θα διαμορφώνεται από 3.000 έως 5.000 ευρώ, με αποτέλεσμα η συνολική οφειλή να μπορεί να φτάσει έως και τα 15.000 ευρώ.
Η σημασία του πλαφόν γίνεται ακόμη πιο εμφανής σε μεγαλύτερα ποσά δανεισμού.
Για παράδειγμα, σε ένα δάνειο 50.000 ευρώ, η τελική οφειλή μπορεί να κυμανθεί από 65.000 ευρώ (με πλαφόν 30%) έως 75.000 ευρώ (με πλαφόν 50%), αναδεικνύοντας τον καθοριστικό ρόλο του ανώτατου ορίου στην προστασία των δανειοληπτών.
Τέλος, σε περιπτώσεις καθυστερούμενων οφειλών, όπως ένα χρέος 8.000 ευρώ που μέχρι σήμερα μπορούσε να αυξηθεί σημαντικά λόγω τόκων και επιβαρύνσεων, το νέο σύστημα επιβάλλει όρια στην περαιτέρω διόγκωση.
Εξισορρόπηση
Συνολικά, το προωθούμενο νομοσχέδιο επιχειρεί να εξισορροπήσει δύο αντικρουόμενους στόχους: από τη μία πλευρά την προστασία των καταναλωτών από υπερβολικές επιβαρύνσεις και από την άλλη τη διατήρηση μιας λειτουργικής και ανταγωνιστικής αγοράς χρηματοδότησης.
Το κατά πόσο θα επιτύχει αυτή την ισορροπία θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις λεπτομέρειες εφαρμογής και από το κατά πόσο θα κλείσουν τα πιθανά «παραθυράκια» που θα μπορούσαν να αλλοιώσουν την ουσία της ρύθμισης.
Η πρόκληση για την πολιτεία είναι να διασφαλίσει ότι το νέο πλαίσιο δεν θα οδηγήσει απλώς σε ανακατανομή των βαρών ή σε περιορισμό της πρόσβασης στη χρηματοδότηση για τους πιο ευάλωτους, αλλά σε μια πραγματική βελτίωση των όρων δανεισμού.
Στην περίπτωση κατά την οποία κάτι τέτοιο επιτευχθεί, τότε η συγκεκριμένη παρέμβαση μπορεί να αποτελέσει ένα ουσιαστικό βήμα προς μια πιο δίκαιη και διαφανή αγορά πιστώσεων.