Όταν η δημιουργία γίνεται αναπνοή
Σε μια εποχή που όλα αλλάζουν γρήγορα και η τέχνη συχνά παλεύει να βρει χώρο να σταθεί, η Ηλιάνα Τσακιρίδου ανήκει σε εκείνη τη γενιά δημιουργών που δεν περιμένει έτοιμους δρόμους τους ανοίγει μόνη της.
Με σπουδές στην υποκριτική αλλά και βαθιά ενασχόληση με τη σκηνοθεσία, το σενάριο και το μοντάζ, κινείται με φυσικότητα ανάμεσα στη σκηνή και την κάμερα, χωρίς να εγκλωβίζεται σε ταμπέλες.
Μιλάει με ειλικρίνεια, χωρίς ωραιοποιήσεις, για τη δυσκολία του να είσαι νέος καλλιτέχνης στην Ελλάδα, για τη σημασία της αλήθειας πάνω από την τεχνική και για τη δημιουργία ως ανάγκη όχι επιλογή. Γιατί για εκείνη, η τέχνη δεν είναι καριέρα. Είναι τρόπος να υπάρχεις.
Πότε κατάλαβες ότι η τέχνη δεν θα είναι απλώς ενδιαφέρον σου αλλά τρόπος ζωής;
Μάλλον, από πάντα. Δεν θυμάμαι να υπήρξε κάποια συνειδητοποίηση. Δηλαδή, ανέπνεα μέσω από αυτό, είτε αυτό ήταν χορός, ζωγραφική, θεατρικό ό,τι – ακόμα και τις πλαστελίνες θυμάμαι να τις κάνω με τέτοια αφοσίωση σαν να επρόκειτο να τις εκθέσω στο Ζώρζ Πομπιντού. Ο πατέρας μου είχε πει στην μητέρα μου όταν ήμουν πρώτη δημοτικού “Ξέχνα δεύτερο παιδί και φροντιστήρια, πρέπει να βρούμε λεφτά για να της αγοράσουμε ένα σπίτι για να έχει κάποιο εισόδημα γιατί θα γίνει ηθοποιός”.
Έχεις σπουδάσει υποκριτική αλλά και σκηνοθεσία, μοντάζ και σενάριο. Τι σε κέρδισε περισσότερο: η σκηνή ή η κάμερα;
Θα πω αυτό που είχε πει η προ – γιαγιά μου που είχε πέντε παιδιά “ Έχω πέντε δάχτυλα , διαφορετικά μεταξύ τους , αν μου κόψεις κάποιο θα πονέσω το ίδιο”.
Τι σου έμαθε η εμπειρία σου από την παράσταση «Δόξα (SIN)» που θεωρείς σταθμό στη μέχρι τώρα πορεία σου;
Το «Δόξα (SIN)» δεν ήταν απλώς παράσταση· ήταν σύγκρουση. Με ξεγύμνωσε από κάθε ασφάλεια και με έβαλε να σταθώ χωρίς άμυνες. Εκεί κατάλαβα ότι η τεχνική δεν σε σώζει αν δεν έχεις αλήθεια. Και ότι η αλήθεια πονάει, αλλά χτίζει. Ήταν όμως και κάτι ακόμα: μια ομάδα από τη σχολή, όπου ο καθένας μας δεν ήταν μόνο ηθοποιός αλλά ανέλαβε και έναν ρόλο συντελεστή. Για κάποιους δεν ήταν η πρώτη επαγγελματική παράσταση· ήταν όμως η πρώτη μας κοινή απόπειρα. Και μέσα σε αυτήν μάθαμε ο ένας τον άλλον, δοκιμαστήκαμε, συγκρουστήκαμε, ωριμάσαμε. Ήταν η στιγμή που σταμάτησα να θέλω απλώς να “είμαι καλή” και άρχισα να θέλω να είμαι ουσιαστική — όχι μόνη μου, αλλά μέσα σε ένα σύνολο.
Πόσο δύσκολο είναι σήμερα για έναν νέο καλλιτέχνη στην Ελλάδα να σταθεί επαγγελματικά στον χώρο;
Πόσο δύσκολο είναι; Ας το πούμε έτσι: δύσκολο σαν να προσπαθείς να κάνεις sold-out σε παράσταση στην έρημο — αλλά με πιο πολύ πάθος και λιγότερους χορηγούς. Για έναν νέο καλλιτέχνη στην Ελλάδα σήμερα δεν λείπει η θέληση — λείπουν οι πόροι, οι ευκαιρίες και μια σταθερή δομή που να μπορείς να στηριχτείς. Αν είσαι τυχερός βρίσκεις μια ομάδα που σε καταλαβαίνει, αν είσαι πιο τυχερός βρίσκεις ένα έργο που σε εκφράζει και αν είσαι ακόμα πιο τυχερός βρίσκεις και άλλους ανθρώπους που σε εμπνέουν και σε στηρίζουν, αλλά το να βγάλεις επαγγελματικό εισόδημα αποκλειστικά από την τέχνη σου μοιάζει με γρίφο που αλλάζει συνεχώς τους κανόνες του. Και όμως, αυτή η δυσκολία σε κάνει να ψάχνεις, να πειραματίζεσαι, να βρίσκεις λύσεις — είτε αυτό σημαίνει αυτοπαραγωγή, είτε συνεργασίες, είτε να φοράς πολλά καπέλα ταυτόχρονα. Είναι δύσκολο — αλλά είναι και καλό πεδίο μάχης για όποιον θέλει να μάθει πραγματικά τι σημαίνει να είσαι καλλιτέχνης.
Έχεις διακριθεί σε φεστιβάλ με ταινίες μικρού μήκους. Τι σημαίνει για σένα η αναγνώριση σε τόσο νεαρή ηλικία;
Δεν το έχω συνειδητοποιήσει πλήρως. Ωστόσο, δεν μπορώ παρά να ‘μαι ευγνώμων, γιατί για μένα ήταν κυρίως μια ήσυχη επιβεβαίωση ότι η δουλειά μου μπορεί να φτάσει και να περάσει σε άλλους ανθρώπους. Είναι αυτές οι μικρές στιγμές που σου λένε: αξίζει να συνεχίζεις, ακόμα κι όταν απλώς μαθαίνεις και προσπαθείς.
Όταν σκηνοθετείς, σκέφτεσαι πρώτα ως ηθοποιός ή ως δημιουργός εικόνας;
Δεν επιλέγω κάποια ιδιότητα . Είναι κάπως αλληλένδετα μεταξύ τους . Ο ηθοποιός , όπως έχει αναφέρει και ένας καθηγητής μου, είναι αμιγώς σκηνοθέτης ενός μικρόκοσμου – του χαρακτήρα του- και φέρνει αυτές τις ιδέες στον σκηνοθέτη και συν-σκηνοθετούν αυτό το “έργο”. Αντίστροφα ο σκηνοθέτης πρέπει να δει και μέσα από τα μάτια του χαρακτήρα που σκηνοθετεί για να του πλάσει ένα σύμπαν γύρω του ή το αντίθετο. Οπότε εγώ ουσιαστικά χτίζω μια αψεγάδιαστα ρεαλιστική βάση, η οποία γίνεται οδηγός μου σε όποιο είδους έργου – ρεαλιστικό, ποιητικό… Αυτή μου απαντάει σε όλα τα τυχόν ερωτήματα και αν κάτι δεν μπορεί να δικαιολογηθεί θα το απαιτεί η ίδια η αφήγηση.
Πόσο σημαντικό ρόλο παίζουν για σένα η μουσική, η κίνηση και ο ήχος στη δημιουργία ενός οπτικοακουστικού έργου;
Η μουσική, η κίνηση, ο ήχος δεν είναι απλώς στοιχεία – είναι το αίμα του έργου. Η παρουσία ή η απουσία τους καθορίζει τι θα νιώσει ο θεατής, τι θα τον ταράξει, τι θα τον στοιχειώσει. Πάντα έχω μια μουσική στο μυαλό και μια χορογραφία που δίνει ροή στην εικόνα. Κάθε λεπτομέρεια μπορεί να αναστατώσει, να ξυπνήσει, να σε κάνει να ονειρευτείς… ή να φοβηθείς.
Τι σε εμπνέει περισσότερο: η πραγματικότητα ή η φαντασία;
Δεν έχει να με εμπνέει κάτι γιατί αν δεν υπάρχει η πραγματικότητα δεν υπάρχει η φαντασία, δεν έχεις από πού να ξεφύγεις, δεν έχεις μια βάση. Η φαντασία πυροδοτείται από την πραγματικότητά σου από τα ερεθίσματά σου και διαμορφώνεται με το ποιός είσαι και αυτός ο κύκλος μπορεί να συνεχιστεί ατέρμονα. Μπορείς να μιλήσεις για το πιο ρεαλιστικό πράγμα με τον πιο συμβολικό τρόπο και να αναδείξεις κάτι πολύ ωμό. Ακόμα και όταν παρατηρείς έχεις φανταστεί πώς θα το παρατηρήσεις.
Υπάρχει κάποιο θέμα που νιώθεις ότι σε αφορά βαθιά και θέλεις να το εξερευνήσεις μέσα από την τέχνη σου;
Αυτή η ερώτηση είναι μια διαδρομή που ακόμα διασχίζω – και ίσως εκεί κρύβεται το τι σημαίνει για μένα να είμαι καλλιτέχνης.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο μάθημα που σου έχουν δώσει μέχρι σήμερα οι συνεργασίες σου στο θέατρο και στον κινηματογράφο;
Το μεγαλύτερο μάθημα είναι ότι η τέχνη δεν υπάρχει μόνη της – ζει μέσα στις άλλες αλήθειες. Όταν συνεργάζεσαι με ανθρώπους που δεν φοβούνται να φέρουν τη δική τους, η δική σου αλήθεια μπορεί να ξεγλιστρήσει, να συγκρουστεί, να αναστατώσει- και να γίνει κάτι που δεν περίμενες.
Αν έπρεπε να περιγράψεις τον εαυτό σου με τρεις λέξεις ως καλλιτέχνιδα, ποιες θα ήταν;
Φιλόδοξη, εργατική και ανθεκτική
Πώς φαντάζεσαι τον εαυτό σου σε δέκα χρόνια: περισσότερο στη σκηνή ή πίσω από την κάμερα;
Ένας άνθρωπος δεν είναι ένα πράγμα, πόσο μάλλον ένας καλλιτέχνης , ένας δημιουργός. Δεν υπάρχει άσπρο – μαύρο, υπάρχει μια ζώνη από πολλά χρώματα, και μάλιστα το ανθρώπινο μάτι μπορεί να δει ένα πολύ μικρό εύρος αυτών. Σε δέκα χρόνια μπορεί να είμαι τραγουδίστρια, μπορεί να ανοίξω μια ταβέρνα στην Χίο και να εκθέτω πίνακες, μπορεί να έχω δικό μου μαγαζί post production, μπορεί να βρίσκομαι στο Παρίσι και να δημιουργώ. Δεν με φαντάζομαι κάτι , ξέρω απλά πώς ό,τι και αν γίνει εγώ θα δημιουργώ.
Τι φοβάσαι περισσότερο και τι ονειρεύεσαι περισσότερο ως δημιουργός;
Ονειρεύομαι την άνοδο και φοβάμαι την στασιμότητα.
Υπάρχει μια ρήση του γερμανού φιλόσοφου Μπέντζαμιν Βαλτερ η οποία αναφέρει : κάθε μνημείο πολιτισμού αποτελεί και ένα τεκμήριο βαρβαρότητας, συμφωνείς ή διαφωνείς και γιατί;
Φυσικά και συμφωνώ. Κάθε μνημείο πολιτισμού είναι χτισμένο πάνω σε μια ιεραρχία, πάνω σε μια επιλογή για το ποιος αξίζει να μνημονεύεται και ποιος να ξεχνιέται. Δεν υπάρχει «καθαρή» τέχνη· υπάρχει δύναμη, σύγκρουση, ιδεολογία.
Ο πολιτισμός δεν είναι αθώος. Είναι αποτέλεσμα επιβολής, αλλά και αντίστασης. Κάθε έργο που θαυμάζουμε κουβαλά μέσα του και τη βία της εποχής του – κοινωνική, πολιτική, υπαρξιακή. Το ερώτημα δεν είναι αν αυτό μας ενοχλεί. Το ερώτημα είναι αν έχουμε το θάρρος να το κοιτάξουμε κατάματα. Γιατί μόνο όταν δεις τη βαρβαρότητα που κρύβεται μέσα στο «ένδοξο», μπορείς να δημιουργήσεις κάτι που δεν θα την αναπαράγει