Εκτός απροόπτου ή αιφνιδιαστικής συμφωνίας της τελευταίας στιγμής, η Νέα START, η έσχατη εναπομείνασα συμφωνία ελέγχου πυρηνικών εξοπλισμών ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Ρωσία, λήγει την Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου, χωρίς να υπάρχει μέχρι στιγμής καμία επίσημη ένδειξη για το τι θα ακολουθήσει. Η εκπνοή της συνθήκης έρχεται σε μια περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής αστάθειας, με ειδικούς να προειδοποιούν για ενίσχυση του κινδύνου εξάπλωσης των πυρηνικών όπλων.
Η συνθήκη, που υπογράφηκε το 2010, αποτέλεσε βασικό πυλώνα του πλαισίου αφοπλισμού μεταξύ Μόσχας και Ουάσιγκτον. Προέβλεπε ανώτατο όριο 1.550 ανεπτυγμένων πυρηνικών κεφαλών για κάθε πλευρά, περιορισμό των εκτοξευτήρων και στρατηγικών βομβαρδιστικών στους 800, καθώς και μηχανισμούς επιθεώρησης και επαλήθευσης. Ωστόσο, οι επιθεωρήσεις ανεστάλησαν το 2023, με φόντο τον πόλεμο στην Ουκρανία, αποδυναμώνοντας στην πράξη την εφαρμογή της.
Σιωπή Ουάσιγκτον, αναμονή Μόσχας
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ είχε χαρακτηρίσει «καλή ιδέα» την πρόταση του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν για παράταση ενός έτους, ωστόσο η Ουάσιγκτον δεν απάντησε ποτέ επισήμως. Τον Ιούλιο, ο αμερικανός πρόεδρος προειδοποιούσε ότι αν «τερματιστούν οι περιορισμοί» στα πυρηνικά όπλα «όλος ο κόσμος θα έχει μεγάλο πρόβλημα», για να προκαλέσει στη συνέχεια διεθνή αίσθηση, ανακοινώνοντας στα τέλη Οκτωβρίου την πρόθεσή του οι ΗΠΑ να επανεκκινήσουν δοκιμές πυρηνικών όπλων, επικαλούμενος αντίστοιχα προγράμματα άλλων χωρών.
Αξιωματούχος του Λευκού Οίκου, μιλώντας ανώνυμα στο Γαλλικό Πρακτορείο, ανέφερε ότι ο πρόεδρος Τραμπ «θα αποφασίσει στον δικό του χρόνο» για το μέλλον του ελέγχου των πυρηνικών όπλων, προσθέτοντας πως επιθυμεί τη διατήρηση των ορίων και τη συμμετοχή της Κίνας σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
Κριτική για έλλειψη στρατηγικής
Οι συνομιλίες για την ανανέωση της Νέας START είχαν παραμείνει σε αδιέξοδο και κατά την πρώτη θητεία Τραμπ (2017–2021), όταν η Ουάσιγκτον ζητούσε την ένταξη της Κίνας στο πλαίσιο ελέγχου. Όπως σημειώνει ο Ντάριλ Κίμπαλ, εκτελεστικός διευθυντής της Ένωσης για τον Έλεγχο των Εξοπλισμών, ο αμερικανός πρόεδρος «μοιάζει να κινείται ενστικτωδώς προς τη σωστή κατεύθυνση», χωρίς όμως να έχει μέχρι σήμερα εφαρμόσει μια συνεκτική στρατηγική.
Ένα σκοτεινό διεθνές τοπίο
Τα αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις το καλοκαίρι του 2025, η δοκιμή του ρωσικού πυραύλου πυρηνικής πρόωσης Μπουρέβεστνικ και η ταχεία διεύρυνση του κινεζικού πυρηνικού οπλοστασίου επιβάρυναν περαιτέρω το διεθνές περιβάλλον. «Ο κόσμος είναι αντιμέτωπος με κίνδυνο εξάπλωσης των πυρηνικών όπλων λόγω της αποσύνθεσης του νομικού πλαισίου ελέγχου των εξοπλισμών», προειδοποίησε πρόσφατα ο γάλλος υπουργός Εξωτερικών Ζαν-Νοέλ Μπαρό.
Από ρωσικής πλευράς, ο στρατιωτικός αναλυτής Αλεξάντερ Χραμτσίκιν εκτιμά ότι η συνθήκη «έχει ήδη καταστεί σε μεγάλο βαθμό ανεφάρμοστη» και πως η λήξη της θα είναι «μια κενή τυπικότητα». Ο Βασίλι Κάτσιν, από την Ανώτατη Σχολή Οικονομίας, σημειώνει ότι η Μόσχα αναμένει τις κινήσεις των ΗΠΑ, ιδίως το αν θα αξιοποιήσουν το τέλος της συνθήκης για την ανάπτυξη επιπλέον πυρηνικών κεφαλών.
Το επόμενο κρίσιμο τεστ
Η λήξη της Νέας START έρχεται μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ, το 2019, από τη συνθήκη INF του 1987 για τα πυρηνικά όπλα μέσου βεληνεκούς. Παράλληλα, ειδικοί στρέφουν το βλέμμα τους στη διάσκεψη αναθεώρησης της Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων, που θα διεξαχθεί τον Απρίλιο στη Νέα Υόρκη, προειδοποιώντας ότι και αυτή ενδέχεται να καταλήξει σε διπλωματική αποτυχία, επιτείνοντας την αβεβαιότητα γύρω από το μέλλον της παγκόσμιας πυρηνικής ασφάλειας.