Χριστίνα Κατωπόδη
Δεν υπάρχει πιο δυτική φράση από το «δεν το είδα, άρα δεν συνέβη». Ζούμε σε έναν κόσμο που ορίζεται από την ορατότητα: αν κάτι δεν ανέβηκε, αν δεν έγινε viral, αν δεν μπήκε στο timeline μας – δεν υπάρχει. Δεν μας αφορά. Δεν πονάει. Δεν συνέβη. Κάπως έτσι λειτουργεί ο δυτικός πολιτισμός της “ευαισθησίας”: δεν μας νοιάζει τίποτα μέχρι να μας το δείξει κάποιος. Όχι όταν συμβαίνει, αλλά όταν γίνει viral.
Το Σουδάν αιμορραγεί εδώ και χρόνια. Παιδιά πεθαίνουν, γυναίκες εξαφανίζονται, ολόκληρες κοινότητες πεινάνε. Κι όμως, ο κόσμος σιώπησε. Μέχρι που ο αλγόριθμος αποφάσισε ότι “το Σουδάν είναι σημαντικό’”. Και ξαφνικά, όλοι θυμήθηκαν ότι υπάρχει κι αυτή η ήπειρος κάτω από την Ευρώπη.
Συμπέρασμα πρώτο: αυτό δεν είναι απλώς θέμα πληροφόρησης – είναι πολιτική επιλογή. Η «διεθνής αλληλεγγύη» μοιράζεται με όρους αγοράς – ό,τι δεν πουλάει, δεν βλέπει φως· ό,τι δεν εξυπηρετεί γεωστρατηγικά ή οικονομικά συμφέροντα, αφήνεται να πεθάνει. Ο πόνος χωρίς θεατές δεν είναι πολιτικά χρήσιμος.
Γιατί να μην μας αφορά; Γιατί δεν γίνεται θέμα;
Γιατί το θέμα πρέπει πρώτα να μπει σε timeline, να «κολλήσει», να έχει εικόνα που πουλάει – και μετά, αν έχει engagement, γίνεται πολιτική ατζέντα. Όταν όμως η ατζέντα δεν συμφέρει ισχυρούς παίκτες, όταν δεν ανατρέφει συμμαχίες ή αγορές όπλων, εξαφανίζεται. Η αόρατη τραγωδία μετατρέπεται εύκολα σε «εσωτερικό πρόβλημα» και παύει να ζητά ευθύνες.
Η ενημέρωση είναι και καταλύτης και εμπόδιο.
Τα media και οι πλατφόρμες αποφασίζουν τι θεωρείται «επείγον». Η εικόνα έγινε νόμισμα, χωρίς οπτικό υλικό που «γράφει» καλά, χωρίς viral στιγμιότυπο, δεν ασκείται πίεση στο πολιτικό σύστημα. Έτσι δουλεύει το δυτικό ενδιαφέρον – έχει διάρκεια όσο ένα story. Μιλάμε για πόλεμο μόνο όταν έχει καλό engagement. Αν δεν έχει εικόνες που «γράφουν» στο Instagram, δεν υπάρχει. Η Αφρική δεν έχει press office, δεν έχει marketing budget, δεν έχει τη λάμψη της Δύσης. Οπότε μένει αόρατη – μέχρι να γίνει content. Κάποιος πρέπει να πεθάνει με τον «σωστό» τρόπο για να τον δούμε. Κι αν το Σουδάν δεν είναι viral, είναι επειδή δεν έχει θεατές. Κι αν δεν έχει θεατές, δεν έχει πίεση. Κι αν δεν έχει πίεση, δεν έχει σωτηρία.
Οι εκτοπισμοί, η διατροφική κρίση, η κατάρρευση υποδομών και οι χιλιάδες τραυματίες είναι μετρήσιμα – αλλά σπάνια μετρούνται στην ίδια κλίμακα προσοχής με ένα σκάνδαλο ή έναν πόλεμο που «πουλάει». Όταν οι αριθμοί δεν συνοδεύονται από συγκλονιστικές εικόνες, δεν παράγουν πολιτικό κόστος.
Ποιος κρίνει την αξιοπρέπεια του θύματος; Ο αλγόριθμος.
Οι tech εταιρείες, τα media houses και οι δημοσιογραφικοί αλγόριθμοι αποφασίζουν ποιος θα γίνει «πρόσωπο» και ποιος θα μείνει αριθμός. Η ανθρωπιστική κρίση συχνά υφίσταται «λογιστική» μεταχείριση: πόσα views, πόση αλληλεγγύη, πόση ικανότητα να κινητοποιήσει διαμαρτυρίες. Χωρίς «return on attention», δεν υπάρχει και return on action.
Γιατί δεν το βλέπουμε; Ποιος αποφασίζει τι «μας αφορά»; Τι θα γινόταν αν ενδιαφερόμασταν επειδή υπάρχουν άνθρωποι σε ανάγκη – όχι επειδή είδαμε ένα βίντεο; Μπορούμε να απαιτήσουμε από τις ηγεσίες μας να ενεργήσουν χωρίς να περιμένουν viral στιγμές; Ή θα αφήσουμε τον επόμενο αλγόριθμο-σοκ να αποφασίσει ποιος αξίζει σωτηρία;
Αν το Σουδάν – ή οποιοσδήποτε τόπος ωμής βίας – δεν μας αφορά, αυτό δεν είναι απλά έλλειψη ενημέρωσης. Είναι πολιτική επιλογή. Οι επιλογές αλλάζουν. Αλλά πρώτα πρέπει να σταματήσουμε να κρίνουμε την αξία της ζωής από το engagement. Το πιο πολιτικό ερώτημα όμως είναι ποιες ζωές θεωρούμε άξιες να δούμε – και ποιες επιτρέπουμε να εξαφανιστούν στην αορατότητα;