Ανακύκλωση: Αποκαλυπτικά στοιχεία για τους Δήμους των Βορείων Προαστίων

Από τα πρόστιμα και το «τέλος ταφής» μέχρι τους μπλε κάδους που καταλήγουν στη Φυλή, το σύστημα ανακύκλωσης της Αττικής δοκιμάζεται. Ο ΧΤΥΠΟΣ αποκαλύπτει μέσα από συγκριτικά στοιχεία την πραγματική εικόνα της ανακύκλωσης στους Δήμους του Βόρειου Τομέα.

Η επίδοση της χώρας μας ως προς την ανακύκλωση αποτελεί εν πολλοίς ένα «μυστήριο» που δύσκολα «ξετυλίγεται». Αυτό που φαίνεται ξεκάθαρα είναι οι συνέπειες στις «τσέπες» των δημοτών, εξαιτίας των προστίμων που πληρώνει η χώρα και του αυξανόμενου «τέλους ταφής» απορριμμάτων.

Προσφάτως, τα κρατικά σχέδια για δημιουργία 6 εργοστασίων καύσης απορριμμάτων «σκόνταψαν», ύστερα από μία συνεδρίαση γεμάτη εντάσεις με τη συμμετοχή συλλόγων, δημάρχων και φορέων, κατά την οποία απορρίφθηκε ομόφωνα από το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) για τη δημιουργία τους.

Ο χρόνος, όμως, τρέχει… Η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός τροχιάς των ευρωπαϊκών στόχων για το 2025, καθώς, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «κινδυνεύει να μην επιτύχει τόσο τον στόχο για τα αστικά απόβλητα όσο και για τα απορρίμματα συσκευασίας». Επιπλέον, η χώρα κινδυνεύει να μην πετύχει ούτε τον στόχο περιορισμού της ταφής στο 10% των αστικών αποβλήτων έως το 2035. Να σημειωθεί, ότι το 2023 γνωστοποίησε στην Κομισιόν ότι θα ζητήσει παράταση για δύο από τους στόχους,  – την ανακύκλωση αστικών αποβλήτων και συσκευασιών (πλαστικών και γυάλινων) – που επρόκειτο να επιτευχθούν φέτος (!).

Η καθυστέρηση δεν είναι καινούργια: από το 2014, η χώρα καταβάλλει πρόστιμα ύψους 72 εκατ. ευρώ λόγω της μη παύσης λειτουργίας και αποκατάστασης παράνομων χωματερών, ενώ το 2016 επιβλήθηκαν νέες κυρώσεις επειδή δεν είχε εξασφαλιστεί η κατάλληλη επεξεργασία των επικίνδυνων αποβλήτων, όπως ζητούσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ήδη από το 2003.

Η Αττική «πνίγεται» στα σκουπίδια

Στην Αττική, που παράγει το 40% της συνολικής ποσότητας των απορριμμάτων στη χώρα, το πρόβλημα είναι σοβαρό: Περίπου το 80% των απορριμμάτων θάβεται, ενώ οι  ρυθμοί ανάπτυξης νέων υποδομών (π.χ. μονάδες επεξεργασίας, καφέ κάδοι) είναι πιο αργοί από ό,τι ζητά η ΕΕ. Όπως αναφέρεται στην έκθεση του ΕΔΣΝΑ για το 2023, η συνολική παραγωγή Αστικών Στερεών Αποβλήτων (ΑΣΑ) όλων των ∆ήµων της Περιφέρειας Αττικής ανήλθε σε 1.914.212 τόνους. Με άλλα λόγια, η Αττική παράγει κατά µέσο όρο σχεδόν 5.244 τόνους ΑΣΑ ανά ηµέρα (στην ποσότητα αυτή δεν περιλαμβάνονται τα Βιομηχανικά Εµπορικά Απόβλητα Συσκευασίας). Αν και τα αποτελέσματα της έκθεσης του ΕΔΣΝΑ είναι ενθαρρυντικά ως προς την σταδιακή βελτίωση της ανακύκλωσης και κάποιοι Δήμοι δείχνουν να προσαρμόζονται καλύτερα, η «πικρή» αλήθεια είναι ότι οι στόχοι δεν αποδίδουν και, χωρίς νέες υποδομές, ο περιορισμός της ταφής στο 10% που επιβάλλει η ΕΕ δεν θα πραγματοποιηθεί. Το συνολικό ποσοστό ∆ιαλογής στην Πηγή αποκλειστικά σε επίπεδο ∆ήµων υπολογίστηκε από τον ΕΔΣΝΑ – ίσως κάπως στρογγυλεμένα προς τα πάνω – για το 2023 σε μόλις 12,09 % (231.405 τόνοι).

Πώς λειτουργεί όμως το σύστημα ανακύκλωσης στην Ελλάδα; Πολλοί ίσως έχουν κάποια εμπειρία από το εξωτερικό και ίσως έχουν γίνει μάρτυρες του πλήθους των κάδων με ποικίλα χρώματα στα οποία έχουν κληθεί να πετάξουν το κατάλληλο σκουπίδι. Στην αρχή ίσως φαίνεται «πονοκέφαλος» στο μέσο Έλληνα, κι όμως, δεν μπορεί να είναι τόσο δύσκολο…  Αυτοί οι κάδοι με τα διαφορετικά χρώματα αφορούν την «Διαλογή στη Πηγή (ΔσΠ)» και αποτελούν το βασικό στόχο της ανακύκλωσης.

Σε μεγαλύτερους Δήμους, η διαδικασία είναι δύσκολη και σύνθετη εξαιτίας του όγκου, όμως σε μικρούς Δήμους, μπορεί να λειτουργήσει πιο εύκολα: για παράδειγμα στην Τήλο, έχουν σχεδόν καταργηθεί οι κάδοι και ο ΧΥΤΑ και έχει προτεραιοποιηθεί η ΔσΠ μέσα από ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα κυκλικής οικονομίας.

Η διαχείριση απορριμμάτων στην Αττική είναι μια σύνθετη υπόθεση στην οποία συμμετέχουν δήμοι, ιδιωτικοί φορείς και ο ΕΔΣΝΑ (Ειδικός Διαβαθμιδικός Σύνδεσμος Νομού Αττικής) – ο κεντρικός δημόσιος οργανισμός που συντονίζει όλη τη διαδικασία. Αρχικά, ο πολίτης διαχωρίζει τα απορρίμματα. Έπειτα, ευθύνη του Δήμου είναι να τα συλλέξει από τους πράσινους, μπλε και καφέ κάδους και να τα μεταφέρει στους Σταθμούς Μεταφόρτωσης. Ύστερα, τα ανακυκλώσιμα οδηγούνται στα Κέντρα Διαλογής Ανακυκλώσιμων Υλικών (ΚΔΑΥ) και στο Εργοστάσιο Μηχανικής Ανακύκλωσης (ΕΜΑΚ), ενώ ό,τι δεν αξιοποιείται (το μεγαλύτερο μέρος δηλαδή) καταλήγει στον ΧΥΤΑ Φυλής. Παράλληλα, ιδιωτικά συστήματα, όπως η ΕΕΑΑ (μπλε κάδοι) και η Ανταποδοτική Ανακύκλωση (σπιτάκια ανακύκλωσης), λειτουργούν υπό την εποπτεία του ΕΟΑΝ, με τεχνική υποστήριξη από εταιρείες όπως η ΤΕΧΑΝ.

Το σύστημα αυτό παρουσιάζει σοβαρές αδυναμίες – με μία από τις βασικότερες την έλλειψη ενημέρωσης των πολιτών, καθώς πολλά μη ανακυκλώσιμα καταλήγουν στον μπλε κάδο, κάτι που έχει ως συνέπεια ο κάδος πολλές φορές να καταλήξει ολόκληρος στον ΧΥΤΑ, λόγω μόλυνσης. Επίσης, άλλα προβλήματα είναι: ελλιπής εξοπλισμός και υποστελέχωση δήμων, λειτουργικά προβλήματα και περιορισμένες υποδομές ΚΔΑΥ, ανεπαρκής έλεγχος και διαφάνεια στα δεδομένα (κάτι το οποίο έχει σχολιάσει πολλάκις η ΕΕ) και η μη καταβολή εισφορών από υπόχρεες επιχειρήσεις.

Παράλληλα, η έλλειψη πόρων και εποπτείας υπονομεύει τις προσπάθειες, ενώ έργα όπως οι καφέ κάδοι και το σύστημα επιστροφής εγγύησης για μπουκάλια προχωρούν με αργούς ρυθμούς. Το νέο νομοσχέδιο για την ανακύκλωση, που θεσπίστηκε στα τέλη του 2024, επιχειρεί να επιβάλει την αρχή «πληρώνω όσο ρυπαίνω» και να ενισχύσει την κυκλική οικονομία, όμως η επιτυχία του μένει να αποδειχθεί στην πράξη.

Οι Δήμοι του Βόρειου Τομέα στο μικροσκόπιο

Την πραγματική κατάσταση της ανακύκλωσης αποκαλύπτει για πρώτη φορά, ο  ΧΤΥΠΟΣ ενσωματώνοντας διαφορετικούς δείκτες (στοιχεία ΕΔΣΝΑ και εθνικής αξιολόγησης από τους πολίτες) σε έναν αναλυτικό πίνακα που καλύπτει 16 Δήμους.

Ο συγκεντρωτικός πίνακας που ακολουθεί αποτυπώνει την εικόνα της ανακύκλωσης στους Δήμους του Βόρειου Τομέα για το 2024, μέσα από πέντε βασικούς δείκτες. Ο αναγνώστης μπορεί να δει για κάθε Δήμο την πανελλαδική του θέση στην αξιολόγηση από τους πολίτες, το ποσοστό Διαλογής στην Πηγή (δηλαδή πόσο καθαρά και ξεχωριστά συλλέγονται τα ανακυκλώσιμα υλικά), το Ποσοστό Υπολείμματος που παραμένει μετά την επεξεργασία στα ΚΔΑΥ, τον όγκο των παραγόμενων αποβλήτων σε χιλιάδες τόνους, καθώς και το σκορ ικανοποίησης των πολιτών από τις υπηρεσίες ανακύκλωσης. Έτσι, μπορεί εύκολα να συγκρίνει τις επιδόσεις των Δήμων, να εντοπίσει τους πιο «πράσινους» αλλά και εκείνους που χρειάζονται βελτίωση.

Η Διαλογή στην Πηγή συνδέεται άμεσα με χαμηλότερα ποσοστά υπολείμματος και μεγαλύτερη ικανοποίηση πολιτών

Σχολιασμός πίνακα: Το ποσοστό υπολείμματος αποκαλύπτει ποιοι Δήμοι κάνουν «ποιοτική» ανακύκλωση. Ένα χαμηλό ποσοστό υπολείμματος (δηλαδή λιγότερα σκουπίδια που πάνε τελικά για ταφή) σημαίνει καθαρότερο ρεύμα ανακύκλωσης

Σταθερά βήματα προς μια πιο «πράσινη» καθημερινότητα κάνουν αρκετοί Δήμοι των βορείων προαστίων, με τους Δήμους Βριλησσίων, Παπάγου-Χολαργού, Χαλανδρίου και Φιλοθέης – Ψυχικού να καταλαμβάνουν τις πρώτες θέσεις πανελλαδικά στην ανακύκλωση για το 2024. Σύμφωνα με τα στοιχεία, οι τέσσερις αυτοί Δήμοι ξεχωρίζουν τόσο για τα υψηλά ποσοστά Διαλογής στην Πηγή (περίπου 25%) όσο και για το ελάχιστο υπόλειμμα που παράγεται, με τα Βριλήσσια να πετυχαίνουν εντυπωσιακό ποσοστό μόλις 0,25%. Επίσης, οι πολίτες τους δίνουν τα υψηλότερα σκορ ικανοποίησης (5,3).

Αξιοσημείωτη είναι και η επίδοση της Μεταμόρφωσης, η οποία παρά τον μεγάλο όγκο απορριμμάτων (περίπου 15.000 τόνοι), διατηρεί το υπόλειμμά της σε 9,2%, επιβεβαιώνοντας την αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων ανακύκλωσης. Κηφισιά, Γαλάτσι, Ν. Φιλαδέλφεια–Ν. Χαλκηδόνα, Μαρούσι, Ηράκλειο και Ν. Ιωνία παρουσιάζουν μέτριες επιδόσεις (4-4,6 στο σκορ), δείχνοντας ότι υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης τόσο στην ενημέρωση των πολιτών όσο και στις υποδομές συλλογής. Δήμοι με μεγάλο πληθυσμό ή εμπορική δραστηριότητα (όπως Αμαρουσίου, Κηφισιάς, Αγία Παρασκευής) παράγουν πολύ μεγαλύτερες ποσότητες απορριμμάτων, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι ανακυκλώνουν περισσότερο ή καλύτερα. Επίσης, εκεί όπου δεν υπάρχει επικοινωνία ή συνέπεια, η αντίληψη των πολιτών είναι χαμηλή, ακόμη κι αν τα τεχνικά ποσοστά βελτιώνονται.