Νέο τοπίο επιχειρεί να διαμορφώσει η κυβέρνηση στο ασφαλιστικό, με ένα νομοσχέδιο που φιλοδοξεί να αντιμετωπίσει τα συσσωρευμένα προβλήματα που απειλούν τη βιωσιμότητα του συστήματος.
Παράγοντες της κοινωνικής ασφάλισης έχουν κρούσει εδώ και χρόνια τον κώδωνα του κινδύνου, υπογραμμίζοντας την ανάγκη ανάληψης πρωτοβουλιών που θα αλλάξουν άρδην τα δεδομένα.
Όπως επισημαίνουν, η υπογεννητικότητα, η εκτίναξη της ακρίβειας και οι χαμηλοί μισθοί στον ιδιωτικό τομέα δημιουργούν ένα τριπλό σοκ με δραματικές επιπτώσεις στο σύστημα.
Εξηγούν μάλιστα, ότι λιγότεροι εργαζόμενοι σημαίνουν και λιγότερες εισφορές γεγονός που θα έχει δραματικές επιπτώσεις στο ύψος των αποδοχών για όσους στο μέλλον βγουν στη σύνταξη.
Κοινό μυστικό είναι επίσης, ότι η ακρίβεια επηρεάζει άμεσα το ύψος των συντάξεων και των επιδομάτων, ιδίως των ευάλωτων ομάδων όπως οι χαμηλοσυνταξιούχοι ή όσοι λαμβάνουν σύνταξη χηρείας.
Παράλληλα, στον ιδιωτικό τομέα, όπου οι μισθοί συχνά είναι κοντά στο κατώτατο όριο ή και κάτω από αυτό, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που οργιάζει η αδήλωτη ή η υποδηλωμένη εργασία.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, το υπουργείο Εργασίας σε αλλαγές που αφορούν μεταξύ άλλων στην αναπροσαρμογή των ορίων ηλικίας από το 2027, τις συντάξεις χηρείας, τις ανταποδοτικές συντάξεις και την ενοποίηση των παροχών.
Σκοπός των παρεμβάσεων είναι να εξισορροπηθούν η δημοσιονομική βιωσιμότητα, είναι όμως προφανές ότι θα προκληθούν αντιδράσεις από ομάδες που θα θιγούν.
Νέα όρια ηλικίας
Προς τα τέλη του 2026 ή τις αρχές του 2027 αναμένεται ότι θα εξεταστεί αν και πόσο ανέβηκε το προσδόκιμο ζωής για τους ηλικιωμένους άνω των 65 ετών στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία 2016-2025.
Αν και εφόσον διαπιστωθεί ότι αυξήθηκε το προσδόκιμο ζωής τότε αυτομάτως θα αυξηθούν και τα όρια ηλικίας από το 2027.
Η σύνδεση του προσδόκιμου ζωής με τα όρια ηλικίας με βάση την πρακτική του ΟΟΣΑ μπορεί να εφαρμοστεί με αναλογία 1 προς 1, με αναλογία 1 προς 2/3 και με αναλογία 1 προς 1/3.
Το μοντέλο που φαίνεται πιθανό για την Ελλάδα όπως λέει ο ΟΟΣΑ είναι η αναλογία 1 προς 1 δηλαδή για κάθε 1 έτος που θα αυξάνει το προσδόκιμο, θα αυξάνονται κατά 1 έτος και τα όρια ηλικίας.
Με το 1 προς 2/3 τα όρια ηλικίας θα αυξηθούν κατά 8 μήνες για κάθε 12 μήνες αύξησης στο προσδόκιμο ζωής και με 1/3 η αύξηση των ορίων θα είναι ηπιότερη με 4 μήνες για κάθε 1 έτος που θα αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής.
Οι αλλαγές στα όρια ηλικίας θα αφορούν:
- Τους ασφαλισμένους με ηλικίες 50 ως 55 ετών σήμερα, που βρίσκονται σε απόσταση 12 ως 7 έτη για να συμπληρώσουν τα 62 και να αποκτήσουν δικαίωμα είτε για μειωμένη σύνταξη, είτε για πλήρη αν έχουν και 40 χρόνια ασφάλισης.
- Τους ασφαλισμένους με ηλικίες 35 ως 45 ετών οι οποίοι βρίσκονται στα πρώτα 15-20 χρόνια του εργασιακού βίου και θα τους πιάσουν δυο ή τρεις αυξήσεις στα όρια ηλικίας μέχρι να συνταξιοδοτηθούν.
- Τους νέους ασφαλισμένους που διανύουν τα πρώτα χρόνια του εργασιακού τους βίου και από τώρα θα πρέπει να συμβιβαστούν με την ιδέα ότι θα πάρουν σύνταξη μετά τα 64 και με 44 χρόνια ασφαλιστικού βίου.
Από τις αλλαγές στα όρια ηλικίας δεν αναμένεται να επηρεαστούν οι εξής κατηγορίες:
– Ασφαλισμένοι που έχουν ήδη θεμελιωμένο δικαίωμα συνταξιοδότησης για μειωμένη ή πλήρη σύνταξη σε όλα τα ταμεία με βάση τα όρια ηλικίας που ισχύουν από 19/8/2015 ως 31/12/2021 και από 1/1/2022 και μετά. Όσοι δηλαδή μπορούν να συνταξιοδοτηθούν οποτεδήποτε δεν επηρεάζονται.
-Ασφαλισμένοι που συνταξιοδοτούνται με διατάξεις ανάπηρου μέλους (τέκνο, σύζυγος, αδελφός).
– Οι ειδικές κατηγορίες ασφαλισμένων όπως όσοι ανήκουν στα βαρέα και ανθυγιεινά επαγγέλματα τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα.
Στις κατηγορίες που δεν θα έχουν αλλαγές στα όρια ηλικίας είναι πιθανό να περιλαμβάνονται και οι ένστολοι για τους οποίους οι προϋποθέσεις συνταξιοδότησης καθορίζονται με ειδικό νόμο.
Συντάξεις χηρείας
Πρόκειται για ένα από τα πιο ευαίσθητα κοινωνικά θέματα και υπάρχει προβληματισμός για το εάν θα περιληφθεί στο νέο νομοσχέδιο του υπουργείου Εργασίας, που θα έρθει σύντομα προς ψήφιση στη Βουλή.
Τα τελευταία σενάρια που βλέπουν το φως της δημοσιότητας θέλουν τη ρύθμιση να μπαίνει στον «πάγο» προσωρινά, λόγω του μεγάλου πολιτικού κόστους που θα έχει στην κυβέρνηση.
Η αλλαγή που προτείνεται έχει ως βάση τα ποσοστά που λαμβάνονται, στα κριτήρια χορήγησης και στο πλαίσιο των εισοδηματικών ορίων, για να αποφευχθούν τυχόν κραδασμοί.
Ειδικότερα, σήμερα ένας χήρος/χήρα παίρνει ένα σταθερό ποσοστό επί της σύνταξης του θανόντος (π.χ. 50% ή 70%, ανάλογα με τις προϋποθέσεις).
Με βάση τις πληροφορίες που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, το υπουργείο Εργασίας εξετάζει τέσσερις λύσεις που είναι οι εξής:
Α. Θα δίνεται το δικαίωμα επιλογής από τον επιζώντα ποια σύνταξη θα περικοπεί μετά τη συμπλήρωση 3 ετών.
Β. Η περικοπή θα αφορά μόνο στην εθνική σύνταξη που είναι σήμερα 436,40 ευρώ και όχι στην ανταποδοτική.
Γ. Η επιστροφή των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών για την περίοδο που δεν εφαρμόστηκε ο νόμος να γίνει σε πολλές δόσεις.
Δ. Εάν μετά την τριετία ο συνταξιούχος λόγω θανάτου παίρνει και δική του σύνταξη θα μπορεί να επιλέξει τη μικρότερη από τις δύο συντάξεις που θα μειωθεί κατά 50%.
Για να αποφευχθούν οι κοινωνικοί κραδασμοί, εξετάζεται να μην επιβληθούν αναδρομικές περικοπές, που σημαίνει ότι οι ασφαλισμένοι στο ΙΚΑ, θα πρέπει να επιστρέψουν 4.000-6.000 ευρώ, τα οποία θα παρακρατούνταν σταδιακά από τις συντάξεις, καθώς ο νόμος προέβλεπε εναρμόνιση από το 2021, κάτι που δεν έγινε. Πρόκειται για εξίσωση των κανόνων του δημοσίου και ιδιωτικού τομέα.
Στο τραπέζι βρίσκεται και ένα άλλο σενάριο που να αφορά στο όριο ηλικίας ή στο όριο ελάχιστου χρόνου ζωής της χήρας/χήρου προκειμένου να δικαιούται πλήρη σύνταξη χηρείας.
Για παράδειγμα, μία χήρα κάτω των 50 ετών θα έχει κάποιο μειωμένο ποσοστό ή θα χορηγείται σύνταξη για περιορισμένο χρονικό διάστημα, προτού αξιολογηθεί εκ νέου με βάση εισοδήματα ή νέες ανάγκες.
Ανταποδοτικές συντάξεις
Η ηγεσία του υπουργείου Εργασίας προσανατολίζεται σε έναν νέο τρόπο υπολογισμού ανταποδοτικών συντάξεων, για να είναι πιο δίκαιος και αντικειμενικός.
Η αναπροσαρμογή των μισθών για τον υπολογισμό της ανταποδοτικής σύνταξης θα βασίζεται από το 2026 στον Δείκτη Μισθών, όχι στον πληθωρισμό.
Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι, κάθε χρόνο οι αυξήσεις του μέσου μισθού ενσωματώνονται στη βάση υπολογισμού.
Ο Δείκτης Μισθών συνήθως είναι ανώτερος του πληθωρισμού – έτσι οι νέες συντάξεις θα είναι υψηλότερες σε πραγματικούς όρους.
Κατά συνέπεια, όσοι συνταξιοδοτούνται από το 2025, με τη βάση το 2024 (π.χ. +3,5% Δείκτης Μισθών, έναντι 2,9% στις συντάξεις), θα έχουν υψηλότερη ανταποδοτική σύνταξη.
Οι αλλαγές προβλέπονται από το νόμο Βρούτση, σύμφωνα με τον οποίο ο υπολογισμός των ανταποδοτικών συντάξεων για όσους συνταξιοδοτηθούν από 1/1/2026 θα υπολογιστεί με τον μέσο μισθό της περιόδου 2002-2025, αυξημένο με τους πληθωρισμούς των αντίστοιχων ετών από τους οποίους οι δυο υψηλότεροι είναι το 9,6% του 2022 και το 3,9% του 2023.
Η προσαύξηση του συντάξιμου μισθού είναι βέβαιο ότι θα οδηγήσει και σε υψηλότερη ανταποδοτική σύνταξη.
Προσωπική διαφορά
Μια από τις μεγαλύτερες αδικίες του νόμου Κατρούγκαλου είναι η λεγόμενη προσωπική διαφορά που έχει ως αποτέλεσμα χιλιάδες συνταξιούχοι να μην λαμβάνουν αυξήσεις.
Το σενάριο που κερδίζει έδαφος αφορά στην κατάργησή της σε δύο δόσεις, γεγονός που θα δώσει τη δυνατότητα σε πολλές κατηγορίες συνταξιούχων να δουν περισσότερα χρήματα στην τσέπη τους.
Από την κατάργηση κατά 50% της προσωπικής διαφοράς από το 2016 κερδισμένοι από 10-30 ευρώ, στις συντάξεις πάνω από τα 1.000 ευρώ θα είναι 200.000 συνταξιούχοι.
Εκτός μένουν 450.000 οι οποίοι έχουν μεγάλη προσωπική διαφορά και θα έχουν πλέον κέρδη από την ολική κατάργηση από το 2027.
Οι αυξήσεις που θα λάβουν οι συνταξιούχοι ξεκινούν από 12 ευρώ για όσους έχουν πολύ χαμηλές συντάξεις, της τάξης των 450 ευρώ ως 500 ευρώ και φτάνουν ως 55 ευρώ για συντάξεις που μαζί με την προσωπική διαφορά ανέρχονται στα 2.200 ευρώ.
Οι μέσες συντάξεις που με την ενσωμάτωση της προσωπικής διαφοράς κυμαίνονται μεταξύ 1.300 ευρώ και 1.700 ευρώ θα έχουν αυξήσεις από 32 ευρώ ως 42 ευρώ το μήνα.
Επικουρικές & πλασματικά
Με το νομοσχέδιο που είναι στα σκαριά, αναμένεται να αλλάξει και η δυνατότητα εξαγοράς πλασματικών ετών ασφάλισης και για την επικουρική σύνταξη.
Έως τώρα κάτι τέτοιο συνέβαινε μόνον για τις κύριες συντάξεις, με αποτέλεσμα πολλές κατηγορίες ασφαλισμένων να θεωρούνται αδικημένες.
Το μέτρο αφορά κυρίως ελεύθερους επαγγελματίες και αυτοαπασχολούμενους οι οποίοι δεν έχουν καταφέρει να συμπληρώσουν τα ελάχιστα 15 χρόνια ασφάλισης.
Παράγοντες της κοινωνικής ασφάλισης εκτιμούν ότι περίπου 35.000 νέοι συνταξιούχοι θα αποκτήσουν δικαίωμα επικουρικής σύνταξης μέσω της εξαγοράς.
Στελέχη του υπουργείου Εργασίας, έλεγαν στον «Χ-τύπο», ότι το μέτρο θα πετύχει την ισονομία ανάμεσα στους εργαζόμενους διαφόρων κατηγοριών και την κάλυψη αδικιών.
Μητρότητα
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ρυθμίσεις είναι αυτή που αφορά στην αναγνώριση ασφαλιστικών ημερών (μητρότητα/λοχεία).
Με τον τρόπο αυτό, θα υπάρξει ενοποίηση μητέρων που έχουν ένσημα σε διαφορετικά ταμεία κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης τους.
Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι οι ημέρες θα υπολογίζονται συνολικά και όχι μεμονωμένα σε κάθε πρώην φορέα.
Κοινό μυστικό είναι άλλωστε πολλές μητέρες «έσκαγαν» στα κριτήρια του ενός φορέα, παρότι τα ένσημα ήταν αθροιστικά επαρκή.
Με τον τρόπο αυτό εκτιμάται ότι θα υπάρξει πιο δίκαιος υπολογισμός επιδομάτων, ανεξάρτητα ταμείου ασφάλισης, με αποτέλεσμα την επιπλέον αύξηση των επιδομάτων κυοφορίας και λοχείας.
Ενοποίηση παροχών
Με βάση το νομοσχέδιο θα υπάρξει ένας νέος κανονισμός παροχών μέσω του οποίου θα ενοποιηθούν τα διαφορετικά καθεστώτα που ισχύουν έως σήμερα για τις παροχές σε χρήμα ανά πρώην ταμείο.
Με την εφαρμογή του, προβλέπεται εξομοίωση όλων των παροχών (όπως επίδομα ασθένειας, μητρότητας, αναπηρίας, εργατικού ατυχήματος και έξοδα κηδείας) στο επίπεδο που ισχύει στο πρώην ΙΚΑ.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι χιλιάδες ασφαλισμένοι και συνταξιούχοι, κυρίως από τα πρώην ευγενή ταμεία των ΔΕΚΟ και των τραπεζών, θα δουν περιορισμό σε προνόμια που εξακολουθούν να απολαμβάνουν, παρά την ενοποίηση των ταμείων στον ΕΦΚΑ.
Η εφαρμογή του ενιαίου κανονισμού θα ξεκινήσει από το 2026.
Εργόσημο
Σύμφωνα με διάταξη που θα ενσωματωθεί στο νομοσχέδιο, μπαίνει γίνεται υποχρεωτική η ηλεκτρονική συναλλαγή είτε μέσω τράπεζας, είτε πλατφόρμας στον ΕΦΚΑ.
Στόχος του μέτρου που αφορά στο εργόσημο είναι η ενίσχυση της διαφάνειας σε αγορές εργασίας με αδήλωτες ώρες και να μπει φρένο στο μαύρο χρήμα.
Το μέτρο αναμένεται να δώσει τη δυνατότητα για αυξημένη κύρια σύνταξη λόγω ρεαλιστικότερης δήλωσης εισφορών.