Η Ειρήνη Σταματίου μιλά για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στη σκηνή του Γκόρκι
Το «Είκοσι έξι… και Μία» του Μαξίμ Γκόρκι δεν είναι ένα έργο του παρελθόντος. Είναι ένας καθρέφτης του παρόντος. Ένα έργο για τον άνθρωπο που δουλεύει, αντέχει, σωπαίνει και κάποια στιγμή διεκδικεί το δικαίωμα να νιώσει άνθρωπος.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η Ειρήνη Σταματίου μιλά για την επιλογή του έργου, τη μεταφορά του στη σκηνή, τη σημασία της αξιοπρέπειας, την έννοια της ελευθερίας και τη βαθιά επικαιρότητα των «αόρατων εργατών» του σήμερα. Μια συζήτηση για το φως που προσπαθεί να γεννηθεί μέσα στα σύγχρονα υπόγεια.
Τι ήταν αυτό που σας έκανε να επιλέξετε το συγκεκριμένο διήγημα του Μαξίμ Γκόρκι σήμερα;
Έχω ιδιαίτερη αγάπη σ΄αυτή τη σειρά διηγημάτων που έχουν τον γενικό τίτλο «Οι αλήτες» και ενώ η αρχική σκέψη στρέφεται προς ένα άλλο διήγημα, ένα τυχαίο γεγονός με έκανε να επιλέξω τελικά αυτό. Άκουσα κάποια στιγμή έναν εργαζόμενο να διαμαρτύρεται για τις συνθήκες εργασίας στην εταιρία που εργαζόταν και πραγματικά η περιγραφή του μου έφερε στο μυαλό αμέσως τους εργάτες του υπόγειου φούρνου. Κι αυτό, όχι γιατί ανακάλυψα ξαφνικά τις συνθήκες εργασίας. Έχω εργαστεί πολύ σκληρά και ξέρω ακριβώς τι συμβαίνει. Όμως εδώ πρόκειται για κάτι άλλο. Ο εργαζόμενος αυτός δούλευε με τηλεργασία και περιέγραφε με αγανάκτηση τον τρόπο ελέγχου, ο οποίος ήταν τόσο αυστηρός ώστε δεν υπάρχει περιθώριο να αποσπαστείς από την εργασία σου για κανέναν άλλο λόγο πέρα από τους απολύτως αναγκαίους.. Κι αυτό ήταν που με συγκλόνισε. Στο μυαλό μου ήρθαν οι μηχανές του Γκόρκι. Φανταστείτε…Κάτι τόσο σύγχρονο να σου θυμίζει ακριβώς κάτι τόσο παλιό.
Τι σας συγκίνησε περισσότερο στους είκοσι έξι εργάτες;
Με συγκίνησαν όταν άρχισαν να καταλαβαίνουν, να αισθάνονται. Όταν μέσα από τις μηχανές άρχισαν να ξεπροβάλλουν άντρες, γυναίκες ,άνθρωποι. Τη στιγμή αυτή που ανακαλύπτουν ότι έχουν και φτερά και ότι θα μπορούσαν ίσως να πετάξουν. Και προσπαθούν και παλεύουν και στρέφονται ακόμα και στον Θεό και απαιτούν να τους βοηθήσει αφού Αυτός στο κάτω-κάτω τους δημιούργησε. Οι ήρωες πάλλονται, οι καρδιές τους τρέμουν, λαχταρούν να αποκτήσουν εκείνο που δεν ήξεραν καν ότι υπάρχει. Όμως αν και το θέλω φτιάχνεται εύκολα , δεν είναι αρκετό. Χρειάζεται το μπορώ. Κι αυτό φτιάχνεται δύσκολα. Δεν φτάνει μια σκέψη, μια ιδέα, ένας πόθος. Χρειάζεται χρόνια προσπάθειας και προετοιμασίας . Τα φτερά στους ώμους δεν μεγαλώνουν μόνα τους και με μικρά ,άγουρα φτερά δεν μπορεί κανείς να πετάξει. Κι όποιος το προσπάθησε -όπως οι ήρωες μας- τσακίστηκε!
Ποιο στοιχείο του έργου θεωρείτε πιο επίκαιρο για το σύγχρονο κοινό;
Το ”Είκοσι έξι και μία…”είναι ένα έργο που γράφτηκε στο χθες αλλά αφορά το σήμερα και θα αφορά και το αύριο. Όσο υπάρχουν κοινωνίες που δημιουργούνται και επιβιώνουν κατακρίνοντας, περιθωριοποιώντας και αποκηρύσσοντας, αυτό το έργο θα παραμένει επίκαιρο. Τα ερωτήματα, οι αγωνίες, οι φόβοι που εκφράζουν οι ήρωες του έργου, υπάρχουν και θα υπάρχουν πάντα μέσα σε κάθε άνθρωπο. Η αποκτήνωση μέσα από τη σκληρή και μονότονη δουλειά ,η μετατροπή του ανθρώπου σε μηχανή σκληρή αμείλικτη και απογυμνωμένη από κάθε ευαισθησία είναι κάτι που εύκολα μπορείς να το δεις μπροστά σου, δίπλα σου η ακόμα και μέσα σου. Η εποχή μας μπορεί να είναι καλυμμένη με λαμπερά περιτυλίγματα που σε ξεγελάνε, όμως στην ουσία είναι πιο σκληρή από την εποχή που γράφει ο Γκόρκι γιατί τώρα η σκέψη, η βούληση, η θέληση είναι εντελώς αποδυναμωμένες και κατ΄ επέκταση η ελπίδα αισθητά μειωμένη.
Είναι ένα έργο για τη φτώχεια ή για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια;
Σαφέστατα. Όποιο κι αν είναι επιφανειακά το ζητούμενο, εκείνο που διακυβεύεται πάντα είναι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Εκεί αρχίζουν και τελειώνουν όλα. Όλες οι συνθήκες μπορούν να την διαφυλάσσουν η να την υπονομεύουν. Ο άνθρωπος μπορεί να αντέξει σωματικό πόνο, κόπο ακόμα και βία. Όταν όμως χάσει την αξιοπρέπεια του τότε κάθε ανθρώπινο στοιχείο μέσα του σπάει, καταρρέει, αλλοιώνεται. Παύει να είναι άνθρωπος. Γίνεται ένα θηρίο έτοιμο να κατασπαράξει και να κατασπαραχθεί. Γι αυτό και οι ήρωες του Γκόρκι αντιδρούν τόσο βίαια. Γιατί εκείνο που τους πονάει πάνω από όλα είναι ότι χάνουν το δικαίωμα να σέβονται τον εαυτό τους.
Πιστεύετε ότι σήμερα ζούμε σε πιο «φωτεινά υπόγεια» από εκείνα του Γκόρκι;
Σε πιο φωτεινά ναι. Σε λιγότερο πνιγηρά, όχι. Τα πάντα σήμερα έχουν μια λάμψη που σε ξεγελάει. Είναι σα να υπάρχουν πολλές ζωές παράλληλες και να ταλαντεύεται από τη μία στην άλλη συνεχώς. Ίσως γι αυτό και ο σύγχρονος άνθρωπος νιώθει διαρκώς τόσο κουρασμένος. Αλλού ανήκει, αλλού θέλει να ανήκει, αλλού ζει, αλλού νομίζει ότι ζει και έτσι το μυαλό, η ψυχή και το σώμα συναντιούνται στο ίδιο μέρος ελάχιστες φορές και ακόμα πιο λίγες γαληνεύουν , ηρεμούν και ησυχάζουν.
Η εποχή μας μπορεί να είναι καλυμμένη με λαμπερά περιτυλίγματα που σε ξεγελάνε, όμως στην ουσία είναι πιο σκληρή από την εποχή που γράφει ο Γκόρκυ γιατί τώρα η σκέψη, ή βούληση, η θέληση είναι εντελώς αποδυναμωμένες και κατ΄ επέκταση η ελπίδα αισθητά μειωμένη.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία στη μεταφορά ενός διηγήματος στη σκηνή;
Όταν έχεις στα χέρια σου ένα κείμενο του Γκόρκι, θα πρέπει να παραδώσεις στους θεατές μία παράσταση του Γκόρκι.
Η μεγαλύτερη δυσκολία είναι να διατηρήσεις την ατμόσφαιρα, αλλάζοντας αναγκαστικά τη δομή. Στο διήγημα οι είκοσι έξι παρουσιάζονται σαν ενιαίο σύνολο. Ένα ομοιόμορφο σύνολο με μικρές κραυγές και απέραντες σιωπές. Δεν είναι ούτε γυναίκες, ούτε άντρες. Είναι είκοσι έξι ζωντανές μηχανές, κλεισμένες σ΄ένα υπόγειο. Αυτό ,όπως καταλαβαίνεται έπρεπε να αλλάξει για τις ανάγκες της δραματουργίας και της σκηνικής λειτουργικότητας.. Οι είκοσι έξι έγιναν δύο .Όμως βλέποντας αυτούς τους δύο, ο θεατής έχει την αίσθηση ότι έχει δει και τους είκοσι έξι. Η ενότητα όχι μόνο διατηρήθηκε αλλά μπορώ να πω ότι τονίστηκε ακόμα περισσότερο. Ένα άλλο πρόβλημα ήταν οι περιγραφές που έπρεπε να γίνουν διάλογοι με κίνδυνο να αφαιρεθεί μεγάλο κομμάτι της ατμόσφαιρας του υπογείου. Κατά τη διάρκεια των προβιών αναγκαστήκαμε να αλλάξουμε πολλές φορές το κείμενο και να προσαρμόσουμε ανάλογα. Το αποτέλεσμα πιστεύω μας δικαίωσε.
Τι κρατήσατε αυτούσιο από τον Γκόρκι και τι αναγκαστικά αλλάξατε;
Όπως σας είπα οι είκοσι έξι έγιναν δύο, παραμένοντας όμως στην ουσία είκοσι έξι. Οι διάλογοι όπως ήταν φυσικό περιέχουν πολλά καινούργια στοιχεία, πάντα όμως σύμφωνα με το ύφος και τις επιταγές του συγγραφέα. Γενικά δίνω πολύ σημασία σημασία σ΄ αυτό. Πιστεύω ότι θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα σε κάθε διασκευή. Όλα τα στοιχεία που έχω προσθέσει είναι ουσιαστικά οι περιγραφές, οι αναλύσεις ,τα πιστεύω του συγγραφέα δοσμένα απλά με ένα διαλογικό τρόπο απολύτως κατανοητό και απολύτως πιστό στο πρωτότυπο.
Πώς αντιμετωπίσατε τη γυναικεία φιγούρα του έργου στη διασκευή σας;
Η γυναικεία φιγούρα είναι αυτή που αντιπροσωπεύει το χρέος στη ζωή. Γεννηθήκαμε και θα ζήσουμε…αυτό λέει. Δεν το διαπραγματεύεται. Όποια κι αν είναι η ζωή μας, καλή η κακή, δύσκολη η εύκολη, θα πρέπει να τη ζήσουμε με κάθε τρόπο. Την αγαπώ αυτή τη γυναίκα γιατί έχει δύναμη μέσα της. Είναι όλες εκείνες οι γυναίκες, όλοι εκείνοι οι άντρες, όλοι εκείνοι οι άνθρωποι που έχουν βασανιστεί τόσο πολύ στη ζωή τους που το μεγαλύτερο επίτευγμα τους είναι το ότι κατάφεραν να παραμείνουν ζωντανοί.
Προσθέσατε στοιχεία που δεν υπάρχουν στο πρωτότυπο κείμενο;
Αναγκαστικά προσθέσαμε. Μην ξεχνάτε ότι είναι ένα πολύ μικρό διήγημα που έπρεπε να γίνει μια κανονική παράσταση. Όλα όμως έγιναν με πολύ προσοχή, φροντίδα και σεβασμό στο πρωτότυπο.
Πώς δουλέψατε τη συλλογικότητα των 26 ανδρών επί σκηνής;
Αυτό έγινε χάρη στην υπέροχη σκηνοθεσία του Μπάμπη Κλαλιώτη. Κατόρθωσε με ένα μαγικό τρόπο να δημιουργήσει μία συνθήκη μέσα στην οποία βλέπεις, ακούς, αισθάνεσαι είκοσι έξι ανθρώπους, που όμως δεν υπάρχουν πουθενά.
Τι λέει αυτή η ιστορία για τον σύγχρονο άνθρωπο;
Λέει πάρα πολλά και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι λέει για τον καθένα αυτό που έχει ανάγκη να ακούσει. Κάθε σημείο του έργου με έναν εκπληκτικό τρόπο έχει τη δύναμη να διεισδύει μέσα σου και να ανασύρει σκέψεις, συναισθήματα, αναμνήσεις ..Κάθε φράση διεγείρει ένα θέλω εντελώς διαφορετικό στον καθένα.
Θεωρείτε ότι η κοινωνία μας εξακολουθεί να παράγει «αόρατους εργάτες»;
«Αόρατοι εργάτες» υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν πάντα. Σ΄ αυτούς στηρίζεται η «εύρυθμη» και πειθαρχημένη λειτουργία της κοινωνίας ,της εξουσίας, της πολιτικής, της θρησκείας. Μπορεί να μην ζούνε πια σε υπόγεια χωρίς παράθυρα όμως εξακολουθούν να είναι το ίδιο αναλώσιμοι. Δουλεύουν πολύ, κοστίζουν λίγο και αντικαθίστανται εύκολα.
Πού βρίσκεται σήμερα η έννοια της ελευθερίας;
Η έννοια της ελευθερίας βρίσκεται στο στάδιο της μεγαλύτερης διαπραγμάτευσης. Τη διαπραγματευόμαστε καθημερινά και παντού. Η μεγάλη διαφορά με τον Γκόργκι είναι ότι τότε η διαπραγμάτευση ήταν ξεκάθαρη. Σήμερα είναι καλυμμένη. Γιατί καλυμμένη είναι και η καταπίεση. Τα πάντα πια παρουσιάζονται με κάποιο τρόπο σαν δική μας επιλογή. Αυτοπραγμάτωση, εξέλιξη, αναγνώριση είναι μερικές από τις λέξεις που υπονομεύουν την ελευθερία μας και που καταπνίγουν κάθε σκέψη για τη διεκδίκησή της. Είμαι ελεύθερος πίσω από μία οθόνη; Είμαι ελεύθερος να δουλεύω δέκα και δώδεκα ώρες την ημέρα; Είμαι ελεύθερος να διαλέξω ποια αγαθά είναι αναγκαία και ποια όχι; Ναι, θεωρητικά είμαι ελεύθερος. Αλλά τι θα γίνει αν θελήσω να ξεφύγω από τη συνθήκη;
Είναι η ελπίδα δύναμη ή αυταπάτη μέσα στο έργο;
Η ελπίδα στο έργο έχει και τους δύο ρόλους. Είναι δύναμη που γίνεται αυταπάτη και αυταπάτη που γεννάει τη δύναμη. Είναι ένα επικίνδυνο παιχνίδι, όμως είναι έτσι. Όπως έτσι είναι και στη ζωή μας. Χρειάζεται ένα τρίτο πρόσωπο ένας «από μηχανής Θεός», ίσως για να μας κατευθύνει προς τη μία η την άλλη κατεύθυνση.
Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από το θέατρο;
Να πάρει μαζί του την κραυγή αυτών των ανθρώπων , να την ενώσει με τη δική του και να χαμογελάσει ήσυχος και βέβαιος, ότι τουλάχιστον δεν είναι μόνος.
Τι σας άγγιξε πιο προσωπικά σε αυτή τη δουλειά;
Ότι με κάποιο τρόπο γίναμε ένα. Ενωθήκαμε με τους συντελεστές, τους ηθοποιούς ,τον σκηνοθέτη ακόμα και τον χώρο. Αγαπήσαμε το έργο, αγαπήσαμε αυτούς τους ανθρώπους τους νοιαστήκαμε, τους πονέσαμε, τους παρηγορήσαμε. Κι αυτοί με το σειρά τους μας το ανταπέδωσαν και μας το ανταποδίδουν σε κάθε παράσταση.
Πώς ήταν η συνεργασία σας με τον σκηνοθέτη Μπάμπη Κλαλιώτη;
Άψογη. Είναι ένας χαρισματικός σκηνοθέτης με πολύ φαντασία που δίνεται ολοκληρωτικά. Του χρωστάμε όλη τη μαγεία του έργου. Μια υπερβατική σκηνοθετική ματιά που κατάφερε πραγματικά το ακατόρθωτο. Mόνο ευγνώμων μπορώ να είμαι.
Τι καινούργιο ανακαλύψατε για τον εαυτό σας μέσα από αυτή την παράσταση;
Ανακάλυψα όχι κάτι που έχω αλλά κάτι που θα ήθελα πολύ να έχω. Θα ήθελα να έχω τη δύναμη, τη στωικότητα, την υπομονή της ηρωίδας μου.
Αν ο Γκόρκι έβλεπε την παράσταση σήμερα, τι θα θέλατε να του πείτε;
Τα καταφέραμε.
Γιατί αξίζει να δει κάποιος το «Εικοσιέξι… και Μία»;
Γιατί υπάρχει σίγουρα εκεί μέσα ένα κομμάτι του εαυτού του που ίσως κι ο ίδιος δεν το έχει ανακαλύψει. Γιατί θα του δοθεί η δυνατότητα να κλάψει, να γελάσει, να νιώσει…Γιατί φεύγοντας από το θέατρο θα καταλάβει πως το να παραμείνεις ζωντανός κάποιες φορές είναι μεγάλο κατόρθωμα και θα πρέπει να είμαστε περήφανοι γι αυτό. Γιατί μπορεί ο κόσμος να τρέχει, μπορεί τα γεγονότα να μας ξεπερνούν και τελικά μπορεί τελικά να βρισκόμαστε σε ένα σημείο που το ποτάμι δεν μπορεί να γυρίσει πίσω, όμως έχουμε ακόμα φωνή και μπορούμε και πρέπει να τη χρησιμοποιούμε.
Μία λέξη για τους 26 εργάτες.
Χρέος!
Μία λέξη για τη νεαρή κοπέλα.
Φως!
Μία φράση του έργου που σας στοιχειώνει.
«Γιατί να γεννηθούμε άνθρωποι, αφού δεν πρόκειται ποτέ να ζήσουμε σαν άνθρωποι!»
Τι σημαίνει για εσάς «να ζούμε καλά»;
Αξιοπρέπεια, ησυχία στην καρδιά και στο μυαλό και αγάπη…Πολύ αγάπη!
Τι θα λέγατε σε έναν νέο άνθρωπο που δουλεύει σήμερα σε «υπόγειο»;
Να μην σταματήσει ποτέ να σκέφτεται και να μην κάνει τίποτα αποσπασματικά. Να αποφεύγει τα ρητά ,τις περιλήψεις και τα αποφθέγματα. Να διαβάζει ολοκληρωμένα ,να ακούει ολοκληρωμένα και να βγάζει τα δικά του -και μόνο τα δικά του- συμπεράσματα ολοκληρωμένα. Έτσι ακόμα και αν δεν μπορέσει να αποφύγει το υπόγειο, θα μπορέσει να το φωτίσει, να το ομορφύνει και να το κάνει δικό του.