Όλο και πιο ορατό γίνεται το ενδεχόμενο ενός νέου ενεργειακού σοκ εξαιτίας της γεωπολιτικής κρίσης στη Μέση Ανατολή, με την Ελλάδα και την Ευρώπη να προετοιμάζονται για ενδεχόμενες διαταραχές στον εφοδιασμό καυσίμων, φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας.
Τα εθνικά και ευρωπαϊκά σχέδια έκτακτης ανάγκης προβλέπουν κλιμακωτές παρεμβάσεις, από την εξοικονόμηση και τη χρήση αποθεμάτων έως αυστηρότερα μέτρα περιορισμού κατανάλωσης, με στόχο να προστατευτούν τα νοικοκυριά, οι κρίσιμες υποδομές και οι βασικές κοινωνικές υπηρεσίες.
Πίεση σε οικονομία και δημοσιονομικά περιθώρια
Η νέα ενεργειακή κρίση επιβαρύνει ήδη τις τιμές ενέργειας, τις μεταφορές, το κόστος παραγωγής και τον πληθωρισμό, ασκώντας πίεση σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του οικονομικού επιτελείου, η Ελλάδα διαθέτει περιορισμένο αλλά υπαρκτό δημοσιονομικό χώρο για πρόσθετα μέτρα στήριξης, ο οποίος εκτείνεται χρονικά έως περίπου τα μέσα του καλοκαιριού. Από εκεί και πέρα, η δυνατότητα νέων παρεμβάσεων θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από αποφάσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ο διαθέσιμος χώρος προκύπτει κυρίως από την υπεραπόδοση του πρωτογενούς πλεονάσματος του 2025, ωστόσο το νέο Σύμφωνο Σταθερότητας περιορίζει σημαντικά τα περιθώρια για νέα δημοσιονομική επέκταση.
Το σχέδιο για τα υγρά καύσιμα
Στον τομέα των υγρών καυσίμων, βασικό δίχτυ ασφαλείας αποτελούν τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου, τα οποία στην Ευρωπαϊκή Ένωση αντιστοιχούν σε τουλάχιστον 90 ημέρες κατανάλωσης.
Σε περίπτωση κρίσης, ενεργοποιείται το Εθνικό Σχέδιο Έκτακτης Δράσης για τα πετρελαιοειδή. Στην πρώτη φάση προβλέπονται ηπιότερα μέτρα, όπως εκστρατείες εξοικονόμησης, περιορισμός μετακινήσεων και ενίσχυση της χρήσης των μέσων μαζικής μεταφοράς.
Αν η κατάσταση επιδεινωθεί, μπορούν να επιβληθούν περιορισμοί στην κυκλοφορία, εκ περιτροπής χρήση οχημάτων, μείωση δημόσιου φωτισμού και περιορισμοί στη λειτουργία ενεργοβόρων επιχειρήσεων.
Σε ακραίο σενάριο προβλέπεται ακόμη και δελτίο καυσίμων, ώστε να εξασφαλιστεί προτεραιότητα σε κρίσιμες υπηρεσίες, όπως νοσοκομεία, ένοπλες δυνάμεις, υπηρεσίες ασφαλείας και μεταφορές τροφίμων. Παράλληλα, μπορεί να αποφασιστεί αποδέσμευση στρατηγικών αποθεμάτων, ενίσχυση της παραγωγής από τα διυλιστήρια και περιορισμός εξαγωγών.
Τα στάδια συναγερμού για το φυσικό αέριο
Αντίστοιχο σχέδιο υπάρχει και για το φυσικό αέριο, που αποτελεί κρίσιμο καύσιμο τόσο για τη βιομηχανία όσο και για την ηλεκτροπαραγωγή.
Το σχέδιο έκτακτης ανάγκης προβλέπει τρία επίπεδα κρίσης: έγκαιρη προειδοποίηση, επιφυλακή και κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Στόχος είναι να συνεχιστεί η τροφοδοσία των προστατευόμενων καταναλωτών, όπως τα νοικοκυριά, τα νοσοκομεία, τα σχολεία και οι βασικές δημόσιες υπηρεσίες.
Στα πρώτα στάδια προβλέπεται στενή παρακολούθηση της αγοράς και εθελοντική μείωση κατανάλωσης. Αν η κρίση ενταθεί, μπορούν να αυξηθούν οι εισαγωγές LNG, να χρησιμοποιηθούν αποθέματα και να περιοριστεί η κατανάλωση από μεγάλες βιομηχανίες.
Σε σοβαρή κρίση, είναι δυνατόν να υπάρξει υποχρεωτική διακοπή παροχής φυσικού αερίου σε μη προστατευόμενους καταναλωτές, κυρίως στη βιομηχανία, ώστε να συνεχιστεί η τροφοδοσία νοικοκυριών και κρίσιμων υποδομών.
Τι προβλέπεται για το ηλεκτρικό σύστημα
Η στενή σύνδεση του φυσικού αερίου με την ηλεκτροπαραγωγή καθιστά κρίσιμο και το σχέδιο για την ηλεκτρική ενέργεια.
Σε περίπτωση προβλήματος επάρκειας, προβλέπεται αύξηση της παραγωγής από λιγνιτικές μονάδες, αξιοποίηση υδροηλεκτρικών σταθμών, ενεργοποίηση εφεδρικών μονάδων και αύξηση εισαγωγών ρεύματος από γειτονικές χώρες.
Ωστόσο, αν η κρίση λάβει ευρωπαϊκές διαστάσεις, οι εισαγωγές μπορεί να μην επαρκούν. Σε αυτή την περίπτωση, το σχέδιο προβλέπει ακόμη και κυλιόμενες διακοπές ρεύματος, δηλαδή προγραμματισμένες διακοπές ηλεκτροδότησης σε διαφορετικές περιοχές, ώστε να αποφευχθεί η κατάρρευση του συστήματος.
Παράλληλα, δίνεται απόλυτη προτεραιότητα στην ηλεκτροδότηση νοσοκομείων, υπηρεσιών ασφαλείας, τηλεπικοινωνιών, ύδρευσης, μεταφορών και άλλων κρίσιμων υποδομών.
Η Ελλάδα σε καλύτερη θέση, αλλά όχι άτρωτη
Παρά το δυσμενές διεθνές περιβάλλον, η Ελλάδα βρίσκεται σε καλύτερη θέση σε σχέση με το παρελθόν, χάρη στις υποδομές υγροποιημένου φυσικού αερίου, στις ηλεκτρικές διασυνδέσεις με άλλες χώρες και στην αυξημένη συμμετοχή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Ωστόσο, ένα παρατεταμένο διεθνές ενεργειακό σοκ θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές πιέσεις τόσο στην αγορά ενέργειας όσο και στην οικονομία, φέρνοντας στο προσκήνιο σενάρια που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ακραία.