Η κλιματική κρίση μετατρέπει την πολιτική προστασία σε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Αικατερίνη Στάμου
Πλημμύρα, πυρκαγιά, εκκένωση, πρόληψη: λέξεις που κάποτε φάνταζαν μακρινές, σήμερα αποτελούν καθημερινή πραγματικότητα. Η εμπειρία των Ελλήνων από ακραία καιρικά φαινόμενα είναι ιδιαίτερα έντονη, καθώς το 94% έχει βιώσει τουλάχιστον ένα τέτοιο φαινόμενο την τελευταία πενταετία, κάτι που μαρτυρά ότι δεν μιλάμε για ένα σπάνιο γεγονός, αλλά μια κανονικότητα, με απτά αποτελέσματα στις ζωές συνανθρώπων μας.
Το διήμερο συνέδριο της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ), που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της 8ης διεθνούς έκθεσης Verde.Tec / Τεχνολογίες Περιβάλλοντος στο εκθεσιακό κέντρο MEC στην Παιανίας, από τις 27 Φεβρουαρίου έως την 1η Μαρτίου 2026, συγκέντρωσε αυτοδιοικητικούς από όλη την Ελλάδα, για να συζητήσουν για ένα φλέγον ζήτημα: Την κλιματική κρίση και την πολιτική προστασία.
Το συνέδριο, που συνέπεσε χρονικά με την Παγκόσμια Ημέρα Πολιτικής Προστασίας (Κυριακή 1η Μαρτίου), συγκέντρωσε υψηλό ενδιαφέρον, προσεγγίζοντας ζητήματα προσαρμογής των Δήμων στις απαιτήσεις της κλιματικής κρίσης και την ενίσχυση της Πολιτικής Προστασίας μέσω εκπαίδευσης και νέων τεχνολογιών.
Τα συμπεράσματα του θεματικού συνεδρίου ήταν σαφή: «Παρά τη θεσμική πρόοδο που έχει επιτευχθεί, η εφαρμογή της πολιτικής προστασίας σε τοπικό επίπεδο εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προκλήσεις που αφορούν κυρίως την επάρκεια πόρων, την οργανωτική ετοιμότητα και την επιχειρησιακή συνέχεια».
Παρόμοια εικόνα, άλλωστε, περιέγραψε σε σχετικό ρεπορτάζ μας ο Αντιδήμαρχος Πολιτικής Προστασίας Ηρακλείου Αττικής, Ιωάννης Πέτσας, εξηγώντας ακόμη ότι τα αρμόδια Τμήματα των ΟΤΑ βρίσκονται σε αρκετές περιπτώσεις ακόμη σε αρχικό οργανωτικό στάδιο, ενώ, οι δυνατότητές τους είναι περιορισμένες. Το βασικό αίτημα της ΚΕΔΕ, σε αυτό το κλίμα, είναι να μην διαμορφωθούν Δήμοι δύο ταχυτήτων.
Αναφορικά με την εκπαίδευση, τα μέλη της ΚΕΔΕ τόνισαν ότι πρέπει να συνδέεται με ασκήσεις, σενάρια και πραγματικά περιστατικά, γιατί «εκπαίδευση χωρίς πράξη δεν δημιουργεί ετοιμότητα. Δημιουργεί ψευδαίσθηση ετοιμότητας».
Σχετικά με τις νέες τεχνολογίες, υπογράμμισαν ότι μπορούν να ενισχύσουν ουσιαστικά την πρόληψη, την έγκαιρη προειδοποίηση και τη λήψη αποφάσεων, όμως δεν είναι πανάκεια: «Χρειάζεται ρεαλισμός, εκπαίδευση και ισότιμη πρόσβαση». Στο πλαίσιο του Συνεδρίου, μάλιστα, παρουσιάστηκαν καινοτόμα τεχνολογικά συστήματα πυρανίχνευσης με τεχνητή νοημοσύνη και συστήματα μετεωρολογικής παρακολούθησης, που μπορούν να συμβάλουν στον έγκαιρο εντοπισμό κινδύνων.
Παράλληλα, στη συζήτηση σημαντική θέση είχαν και οι προκλήσεις των μικρών, ορεινών και νησιωτικών Δήμων, οι οποίοι, σύμφωνα με την Ένωση, αντιμετωπίζουν αυξημένη τρωτότητα και προβλήματα όπως η υποστελέχωση, η έλλειψη τεχνικών μέσων και η δυσκολία υλοποίησης σχεδίων πολιτικής προστασίας.
Ο κ. Βασίλης Ξυπολυτάς, Πρόεδρος ΣΠΑΠ και Δήμαρχος Κηφισιάς, ανέφερε ότι η κλιματική ανθεκτικότητα αποτελεί πλέον επιτακτική ανάγκη, επισημαίνοντας ότι οι Δήμοι καλούνται να διαχειριστούν έκτακτα φαινόμενα χωρίς επαρκή χρηματοδότηση.
Από την πλευρά της επιστημονικής κοινότητας, ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ Ευθύμιος Λέκκας τόνισε την ανάγκη εκτίμησης κινδύνων ανά Δήμο και τη μετάβαση σε ένα μοντέλο διαχείρισης φυσικών καταστροφών που θα περιορίζει τις επιπτώσεις σε υποδομές και ανθρώπινες ζωές.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στη ΣΑΤΑ Πολιτικής Προστασίας, η οποία αυξήθηκε σε 60 εκατ. ευρώ, καθώς και στην ανάγκη σχεδιασμού νέων χρηματοδοτικών παρεμβάσεων για προσεισμικούς ελέγχους και προσαρμογή δημοτικών υποδομών.
Το νέο νομοσχέδιο «Ενεργή Μάχη»
Πριν από μερικούς μήνες, το καλοκαίρι του 2025 μιλήσαμε με εκπροσώπους της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας και διαπιστώσαμε ότι δεν υπήρχε κάποιο ενιαίο μητρώο στο οποίο να καταγράφονται τα οχήματα των Δήμων (π.χ. υδροφόρες), που μπορούν να συμβάλουν στην κατάσβεση μιας πυρκαγιάς. Όπως περιέγραψαν στελέχη, σε πολλές περιπτώσεις, την ώρα της κρίσης η επικοινωνία γίνεται ακόμη τηλεφωνικά: το επιχειρησιακό κέντρο καλεί τον αρμόδιο αντιδήμαρχο για να μάθει αν υπάρχει διαθέσιμη υδροφόρα.
Ωστόσο, αναρωτιέται κανείς, αν τη στιγμή της ανάγκης, υπάρχει χρόνος για αυτό το τηλεφώνημα – όταν κάθε λεπτό μπορεί να κάνει τη διαφορά… Ανακούφιση ήρθε τον Δεκέμβριο του 2025 όταν ανακοινώθηκε κάτι θεμελιώδες: Στο νέο νομοσχέδιο, εισάγονται όχι μόνο Σχέδια Πρόληψης Πυρκαγιών που περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων, καθορισμό σημείων υδροληψίας, καταλόγους διαθέσιμων μηχανημάτων έργου, τεχνικών μέσων και συνεργείων, αλλά δημιουργείται για πρώτη φορά Μητρώο Φορέων Πολιτικής Προστασίας και Μητρώο Επικουρικών Δυνάμεων, στο οποίο θα εγγράφονται Πολίτες και επιχειρήσεις που διαθέτουν κρίσιμο εξοπλισμό.
Όπως δήλωσε στην ομιλία του ο Πρόεδρος της ΚΕΔΕ, Λάζαρος Κυρίζογλου, «μέσα από έναν διαρκή και ουσιαστικό θεσμικό διάλογο με το αρμόδιο Υπουργείο, οι θέσεις της ΚΕΔΕ ενσωματώθηκαν πλήρως και αποτυπώνονται σε κρίσιμες διατάξεις του νόμου.»
Το ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο τι προβλέπει ο νόμος, αλλά τι μπορεί να εφαρμοστεί ουσιαστικά. Θα δοθεί, άραγε, τέλος στη χρόνια σύγκρουση μεταξύ κράτους και αυτοδιοίκησης λόγω αυξημένων ευθυνών της δεύτερης για την πρόληψη με περιορισμένους πόρους; Το μόνο σίγουρο είναι ότι με τη νέα νομοθεσία υπάρχει μια ορατή μετάβαση από την αποκέντρωση στην κεντρική οργάνωση ως προς τη διαχείριση των φυσικών καταστροφών στην Ελλάδα.
Τι προβλέπει ο νέος νόμος
Σε μια νέα φάση εισέρχεται με τον Ν. 5281/2026, γνωστό ως «Ενεργή Μάχη», η Πολιτική Προστασία, εναρμονίζοντας τις διαδικασίες με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, με έμφαση στην πρόληψη, αντί την καταστολή και εισάγοντας, παράλληλα σημαντικές καινοτομίες.
1. Ενιαία διοίκηση συμβάντων με βλέμμα 10ετίας
Ο νόμος προβλέπει την υιοθεσία του Incident Command System (ICS), ενός μοντέλου διοίκησης που χρησιμοποιείται διεθνώς σε μεγάλες κρίσεις. Το μοντέλο αυτό βασίζεται στην σαφή ιεραρχία, τους καθορισμένους ρόλους, κοινή γλώσσα στο πεδίο και τυποποιημένες διαδικασίες, ώστε να υπάρχει σωστός καταμερισμός εργασιών, αλλά και ευθυνών.
Σε θεωρητικό επίπεδο, αυτό απαντά σε ένα χρόνιο πρόβλημα της χώρας: πολλοί εμπλεκόμενοι φορείς, χωρίς πάντα να είναι ξεκάθαρο ποιος πρέπει να κάνει τι την ώρα της κρίσης. «Κλειδί», ωστόσο, για την αποτελεσματική εφαρμογή του εν λόγω συστήματος είναι η κατάλληλη εκπαίδευση και η καλλιέργεια κουλτούρας συνεργασίας.
Την ίδια στιγμή, θεσπίζεται 10ετές Στρατηγικό Σχέδιο Ολοκληρωμένης Διαχείρισης Δασικών Πυρκαγιών με ιεράρχηση προτεραιοτήτων το οποίο θα εξειδικεύεται ανά Δήμο και ανά περιφέρεια.
2. Περιφερειακά Κέντρα και Επιχειρησιακός Συντονισμός
Ο νόμος ενισχύει τον ρόλο των Περιφερειακών Κέντρων Διαχείρισης Κινδύνων και του Επιχειρησιακού Κέντρου Συμβάντων (Ε.Κ.Σ.), με στόχο τη συνεχή ροή πληροφορίας, την καλύτερη διασύνδεση Δήμων, Περιφερειών και Κεντρικού Κράτους, καθώς και την κοινή επιχειρησιακή εικόνα.
Ειδικότερα, θα δημιουργηθούν 13 Περιφερειακά Κέντρα συνδεδεμένα με το κεντρικό στην πρωτεύουσα. Ο στόχος είναι η δομημένη διοίκηση και η διασύνδεση της πληροφορίας. Για να πετύχει όμως το σύστημα και να μην περιοριστεί σε μια γραφειοκρατική υπηρεσία, χρειάζονται τα κατάλληλα στελέχη και τεχνική υποστήριξη, ώστε να λειτουργούν τα Κέντρα αποτελεσματικά, όπως ορίζει ο νόμος, 24/7.
3. Πρόληψη: Προδιαγεγραμμένες καύσεις και ελεγχόμενη βόσκηση
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του νόμου είναι η θεσμοθέτηση εργαλείων πρόληψης, όπως: προδιαγεγραμμένες καύσεις, ελεγχόμενη βόσκηση, οργανωμένοι καθαρισμοί οικοπέδων, επιχειρησιακή χρήση αντιπύρ. Και εδώ, η αποτελεσματικότητα των μεθόδων πρόληψης θα φανεί στην πράξη, καθώς απαιτείται υψηλή τεχνογνωσία και πολιτική σύμπνοια για να προχωρήσουν τέτοιου είδους σχέδια.
Στον νέο νόμο προβλέπεται, επίσης, εκπαίδευση και πιστοποίηση προσωπικού, ενώ πλέον θα υπάρχει μία συγκεκριμένη κοινή μεθοδολογία για τους εμπειρογνώμονες, που θα εκπαιδεύονται μέσα από την Πυροσβεστική για τη διερεύνηση των αιτιών πυρκαγιών.
Παράλληλα, ιδρύεται 7η μονάδα στο ΕΣΚΕΔΙΚ, όπου πυρομετεωρολόγοι θα συμμετέχουν άμεσα στη διαχείριση των περιστατικών. Θεσπίζεται η νέα ειδικότητα της «μετεωρολογίας πεδίου» για δράση απευθείας στα μέτωπα των φυσικών καταστροφών. Τέλος, συστήνεται ειδική Επιτροπή Εκτίμησης Πλημμυρικού Κινδύνου, η οποία εντάσσεται στην κεντρική Επιτροπή Εκτίμησης Κινδύνου (μαζί με τις πυρκαγιές) για ολιστική αντιμετώπιση των φαινομένων.
4. Λογοδοσία με δείκτες
Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόβλεψη στον νόμο για Επιστημονική Επιτροπή Αξιολόγησης μεγάλων πυρκαγιών, ενώ καθιερώνονται και δείκτες απόδοσης (KPI’s). Ακόμη, προβλέπεται ετήσια έκθεση απολογισμού αντιπυρικής περιόδου, που για πρώτη φορά θα αποτελεί αντικείμενο συζήτησης στη Βουλή. Με αυτόν τον τρόπο, δίνεται έμφαση στην τεχνική αξιολόγηση επιδόσεων κάθε χρόνο. Προϋπόθεση για να λειτουργήσει θετικά όμως είναι η λογοδοσία να μην είναι προσχηματική, αλλά να εφαρμόζεται ένα δεσμευτικό σχέδιο υλοποίησης των συστάσεων.
Τέλος, η Διεύθυνση Αντιμετώπισης Εγκλημάτων Εμπρησμού (ΔΑΕΕ) αναβαθμίζεται σε κεντρική εξειδικευμένη μονάδα και δημιουργούνται 35 ανακριτικά κλιμάκια σε όλη την επικράτεια με αποκλειστικό αντικείμενο τη διερεύνηση των περιστατικών.
5. Ψηφιοποίηση Κινδύνων
Σε μια εποχή κλιματικής αβεβαιότητας, η πολιτική προστασία χωρίς δεδομένα δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική. Σε αυτό το πλαίσιο, προβλέπεται η δημιουργία Εθνικής Βάσης Δεδομένων Κινδύνων στο G-Cloud με γεωχωρικά δεδομένα, χάρτες κινδύνου, στοιχεία ζημιών, αλλά και διασύνδεση με αισθητήρες και δορυφορικά δεδομένα.
Tι αλλάζει για τους Δήμους;
Τα Τοπικά Επιχειρησιακά Συντονιστικά Όργανα Πολιτικής Προστασίας (Τ.Ε.Σ.Ο.Π.Π.) παραμένουν αμιγώς γνωμοδοτικά και συντονιστικά, κάτι που υπογραμμίζεται ρητά στο νέο νόμο. Επιχειρησιακές αποφάσεις παίρνει μόνο το Πυροσβεστικό Σώμα και το Κέντρο Επιχειρήσεων, με τους Δήμους να υποστηρίζουν τις δράσεις και να συντονίζουν τους τοπικούς πόρους.
Ωστόσο, για πρώτη φορά οι ΟΤΑ ενσωματώνονται στο εθνικό σύστημα πολιτικής προστασίας ως τμήμα ενός ενιαίου σχεδιασμού. Καθιερώνεται υποχρεωτικά η εκπόνηση Τοπικών Σχεδίων Πρόληψης σε κάθε Δήμο, μεταβιβάζοντας οριστικά τη φιλοσοφία από την διαχείριση της καταστροφής, στην ενεργή προληπτική διαχείριση της περιοχής.
Οι Δήμοι μετατρέπονται σε κρίσιμους κόμβους του εθνικού συστήματος πολιτικής προστασίας τροφοδοτώντας υποχρεωτικά την Εθνική Βάση Δεδομένων με πληροφορίες (πού υπάρχουν επικίνδυνα σημεία, κρίσιμες υποδομές, δρόμοι διαφυγής, ευάλωτοι πληθυσμοί).
Το βάρος της πρόληψης μεταφέρεται σε μεγάλο βαθμό, επίσης, στους Δήμους, καθώς πρέπει να οργανώνουν τους καθαρισμούς οικοπέδων, να απομακρύνουν καύσιμη ύλη, να διαχειρίζονται την βλάστηση, να παίρνουν προληπτικά μέτρα, αλλά και να επιτηρούν επικίνδυνες περιοχές. Τα σχετικά στοιχεία θα καταγράφονται στην Ετήσια Έκθεση Αντιπυρικής Περιόδου, κάτι που σημαίνει ότι η συνέπειά τους θα αξιολογείται και θα ελέγχεται. Επίσης, οι Δήμοι καλούνται να κάνουν ελέγχους και να επιβάλλουν κυρώσεις για τα ακαθάριστα οικόπεδα.
Θετικό βήμα σε αυτόν τον τομέα αποτελεί η πρόβλεψη για ενίσχυση με αποσπάσεις έως 350 στελεχών (μηχανικοί, γεωπόνοι, δασολόγοι, διοικητικοί, τεχνικοί) στις υπηρεσίες πολιτικής προστασίας. Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της αλλαγής, πρέπει να σημειωθεί, ότι αυτήν τη στιγμή οι περισσότερες υπηρεσίες έχουν μόλις έναν υπάλληλο (!) ή και καθόλου.
Αν παρατηρήσουμε τη μεγάλη εικόνα, το ερώτημα που γεννάται είναι αν μπορούν οι Δήμοι στην Ελλάδα να λειτουργήσουν πράγματι ως αυτοματοποιημένοι τοπικοί κόμβοι ενός τόσο σύνθετου και συνάμα μεγαλόπνοου συστήματος διαχείρισης κρίσεων.
Οι προτάσεις της ΚΕΔΕ για το Νομοσχέδιο «Ενεργή Μάχη»
Η ΚΕΔΕ, αξιολογώντας το νέο θεσμικό πλαίσιο για την Πολιτική Προστασία, υπογραμμίζει την ανάγκη μετάβασης από την απλή καταγραφή υποχρεώσεων στην ουσιαστική επιχειρησιακή θωράκιση των Δήμων. Στόχος των προτάσεων είναι η Πολιτική Προστασία να πάψει να λειτουργεί εποχικά και να καταστεί ένας μόνιμος, σύγχρονος και πλήρως εξοπλισμένος μηχανισμός στην υπηρεσία του πολίτη.
Παρότι η σύσταση Αυτοτελών Τμημάτων Πολιτικής Προστασίας κρίνεται θετική, η επιτυχία του εγχειρήματος βασίζεται σε πέντε κρίσιμους πυλώνες:
- Στελέχωση και εξειδίκευση
Ζητείται η πρόσληψη μόνιμου προσωπικού μέσω ΑΣΕΠ με ειδική μοριοδότηση εμπειρίας, καθώς και η επέκταση των εποχικών συμβάσεων στους 6 μήνες για την πλήρη κάλυψη της αντιπυρικής περιόδου. Επιπλέον, για τη συγκεκριμένη κατηγορία δεν θα πρέπει να ισχύει η υποχρεωτική μεσολάβηση 12 μηνών πριν από νέα σύμβαση. Διαφορετικά, οι Δήμοι χάνουν έμπειρο και δοκιμασμένο επιχειρησιακά προσωπικό.
• Οικονομική Αυτοτέλεια
Προτείνεται η μετατροπή της «ΣΑΤΑ Πυροπροστασίας» σε «ΣΑΤΑ Πολιτικής Προστασίας», ώστε η χρηματοδότηση να καλύπτει κινδύνους όλο το έτος (πλημμύρες, χιονοπτώσεις) και όχι μόνο το καλοκαίρι.
• Ενδυνάμωση Εθελοντισμού
Προτείνονται πρακτικές διευκολύνσεις, όπως η καθιέρωση ειδικών πινακίδων για εθελοντικά οχήματα και η πλήρης απαλλαγή από τέλη κυκλοφορίας, όλων των οχημάτων που διατίθενται από τους Δήμους.
• Εργαλεία πρόληψης
Άμεση έναρξη προγράμματος Κοινωφελούς Εργασίας με αποκλειστικό προσανατολισμό στην Πολιτική Προστασία για τον καθαρισμό και την προετοιμασία των υποδομών.
• Πρόγραμμα Υποστήριξης
Δημιουργία ενός χρηματοδοτούμενου προγράμματος εφαρμογής του νόμου, ώστε οι Δήμοι να αποκτήσουν τα απαραίτητα ψηφιακά εργαλεία και πρότυπα σχέδια χωρίς να δημιουργηθούν «Δήμοι πολλών ταχυτήτων».