Ξανά στο προσκήνιο έχει έρθει το τελευταίο διάστημα το θέμα της ανακύκλωσης στην Αττική πιο μαχητικά από ποτέ.
Την προηγούμενη εβδομάδα, ύστερα από μία συνεδρίαση γεμάτη εντάσεις με τη συμμετοχή συλλόγων, δημάρχων και φορέων απορρίφθηκε ομόφωνα από το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) για τη δημιουργία εργοστασίων καύσης απορριμμάτων (μονάδων ενεργειακής αξιοποίησης απορριμματογενών υλικών) σε 6 περιοχές.
Σε ένα γεμάτο αμφιθέατρο, περισσότερες από 20 τοποθετήσεις, τάχθηκαν κατά της καύσης, ζητώντας ενίσχυση της ανακύκλωσης και της Διαλογής στην Πηγή. Σε αυτό το κλίμα, η Περιφέρεια αναμένεται να παρουσιάσει σύντομα νέα στρατηγική για τη διαχείριση απορριμμάτων, με έμφαση στη βιωσιμότητα και τη συμμετοχή των πολιτών.
Νίκος Χαρδαλιάς: «Στόχος να φτάσουμε σε ποσοστά ανακύκλωσης 60-70%»
Ο περιφερειάρχης Αττικής, Νίκος Χαρδαλιάς, πρωτοστατώντας, έκανε λόγο για σχέδιο με κεντρικό στόχο να οδηγείται στην ανακύκλωση το 65% των αποβλήτων – κάτι που ταυτίζεται με τους στόχους που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ειδικότερα, ο Νίκος Χαρδαλιάς, τοποθετήθηκε σκληρά απέναντι στη ΣΜΠΕ για την καύση, τονίζοντας ότι το σχέδιο του ΥΠΕΝ δεν αποτελεί ρεαλιστική λύση: «Αυτό που κατατέθηκε δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα. Είναι αδιέξοδο, ασαφές, με ελλείψεις και αντικρουόμενες παραδοχές και ως τέτοιο επιστρέφεται». Επίσης, αφήνοντας σαφείς πολιτικές αιχμές, τόνισε πως «θα ανοίξουν στόματα» και πως «λέμε ένα μεγάλο όχι στην κακοδιαχείριση που συνεχίστηκε τόσα χρόνια με ανοχή και συμμετοχή πολλών. Όποιοι έδιναν ή εκτελούσαν εντολές θα λογοδοτήσουν».
Η εξάρτηση από τη Φυλή
Πράγματι, η κακή κατάσταση στην Ελλάδα ως προς το θέμα της ανακύκλωσης δεν είναι κάτι άγνωστο. Ο ΕΔΣΝΑ δέχεται συχνά κριτική γιατί η Αττική εξακολουθεί να εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από τον ΧΥΤΑ Φυλής – περίπου το 80% των σκουπιδιών θάβεται, ενώ οι ρυθμοί ανάπτυξης νέων υποδομών (π.χ. μονάδες επεξεργασίας, καφέ κάδοι) είναι πιο αργοί από ό,τι ζητά η ΕΕ.
Την ίδια στιγμή, κάτοικοι και δημοτικές αρχές της Δυτικής Αττικής αντιδρούν έντονα, καθώς έχουν επωμιστεί σε μεγάλο βαθμό το βάρος της διαχείρισης απορριμμάτων όλης της Περιφέρειας. Τι φταίει όμως; Μπορεί η Ελλάδα να ανταποκριθεί σε μια τόσο μεγάλη αλλαγή σε σύντομο χρονικό διάστημα ή η καύση είναι μονόδρομος; Μπορεί η κουλτούρα ως προς την ανακύκλωση να αλλάξει; Ένα είναι σίγουρο: ο όγκος των απορριμμάτων στη σύγχρονη κοινωνία ολοένα και αυξάνεται καθιστώντας την εύρεση έξυπνων λύσεων αναγκαία. Όπως αναφέρεται στην έκθεση του ΕΔΣΝΑ για το 2023, η συνολική παραγωγή Αστικών Στερεών Αποβλήτων (ΑΣΑ) όλων των ∆ήµων της Περιφέρειας Αττικής ανήλθε σε 1.914.212 τόνους. Με άλλα λόγια, η Αττική παράγει κατά µέσο όρο σχεδόν 5.244 τόνους ΑΣΑ ανά ηµέρα (στην ποσότητα αυτή δεν περιλαμβάνονται τα Βιομηχανικά Εµπορικά Απόβλητα Συσκευασίας).
Σύμφωνα με τον ΕΟΑΝ, «η ασφαλής απόρριψη αποβλήτων σε χώρους υγειονομικής ταφής θα πρέπει να είναι η τελευταία επιλογή και να ελαχιστοποιείται, αφού βασική αρχή της κυκλικής οικονομίας είναι η διατήρηση των υλικών και προϊόντων στην οικονομία για το μεγαλύτερο δυνατό διάστημα».
Το σχέδιο του ΥΠΕΝ
Με αυτά τα δεδομένα «στο τραπέζι», το ΥΠΕΝ θέλει να φτιάξει έξι εργοστάσια καύσης σκουπιδιών ώστε να παράγεται ενέργεια και να μειωθεί η ταφή. Ειδικότερα, σύμφωνα με το σχέδιο του Υπουργείου αυτά θα καίνε περίπου 1,3 εκατ. τόνους σκουπιδιών (που έχουν προηγουμένως υποστεί επεξεργασία σε εργοστάσια, δηλαδή RDF/SRF), ενώ άλλοι 150.000 τόνοι υψηλότερης ποιότητας θα διατίθενται στην τσιμεντοβιομηχανία, παράγοντας στην ουσία κάτι σαν «πέλετ» από απορρίμματα. Η συνολική δαπάνη για τη δημιουργία των έξι «εργοστασίων» υπολογίζεται να ξεπεράσει το 1 δισ. ευρώ και θα είναι κρατική.
Συνολικά υπολογίζεται ότι η ενέργεια που θα παράγεται από τις νέες μονάδες θα είναι 1.033 GWh τον χρόνο, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 2% της εθνικής κατανάλωσης ρεύματος το 2030. Να σημειωθεί ότι, σήμερα, τα σύμμεικτα απορρίμματα οδηγούνται στις μονάδες επεξεργασίας αποβλήτων (ΜΕΑ) στις οποίες διαχωρίζονται μηχανικά σε ανακυκλώσιμα υλικά, στερεό καύσιμο RDF και βιοαποδομήσιμα. Όσα υλικά δεν μπορούν να αξιοποιηθούν πηγαίνουν για ταφή, καθώς δεν υπάρχει ενεργειακή αξιοποίηση.
Η πρόκληση για την Ελλάδα
Το ΥΠΕΝ στην μελέτη του υπογραμμίζει ότι αν δεν προχωρήσει τίποτα, το 2030 θα οδηγούνται σε ταφή 1.060.967 τόνοι απορριμμάτων ετησίως, ποσότητα που θα παραμείνει σχεδόν σταθερή έως το 2050 (948.692 τόνοι), δηλαδή δεν θα σημειωθεί καμία πρόοδος. Για αυτό τον σκοπό, το κράτος θα δεσμευτεί με 25ετείς συμβάσεις με ιδιώτες. Στην ουσία, λοιπόν, η απόφαση έχει ήδη ληφθεί σε πολιτικό επίπεδο, το σχέδιο έχει προχωρήσει και μένουν οι λεπτομέρειες και η αποδοχή τους από την Περιφέρεια.
Περιβαλλοντικές οργανώσεις, Δήμοι, φορείς και παρατάξεις της Αριστεράς εντοπίζουν κάποια ανησυχητικά σημεία: Πρώτον, ότι, όπως δείχνουν παραδείγματα από το εξωτερικό, η καύση συχνά γίνεται η κυρίαρχη μέθοδος διαχείρισης και υποβαθμίζεται η ανακύκλωση/διαλογή στην πηγή. Δεύτερον, το gate fee θα είναι πολύ υψηλό για δήμους και πολίτες, ειδικά αν μπει και το κόστος των δικαιωμάτων ρύπων (μπορεί να φτάσει 200–250 €/τόνο), ενώ δημιουργείται πολυετή δέσμευση ως το 2050 με ιδιωτικές συμβάσεις, το κόστος των οποίων θα περάσει στους πολίτες. Τέλος, τίθεται το ζήτημα του περιβαλλοντολογικού κόστους και της επιβάρυνσης της υγείας, καθώς δύναται να γίνει εκπομπή επικίνδυνων ουσιών όπως διοξίνες και βαρέα μέταλλα, ενώ η παραγόμενη τέφρα μπορεί να επιμολύνει το περιβάλλον. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση», αναφέρει το Politico, «έχει μειώσει δραστικά τη χρηματοδότηση τέτοιου τύπου έργων, ενώ οι δήμοι εξακολουθούν να αποπληρώνουν τα χρέη που συσσώρευσαν για τη χρηματοδότησή τους».
Ωστόσο, αν και τα αποτελέσματα της έκθεσης του ΕΔΣΝΑ είναι ενθαρρυντικά ως προς την σταδιακή βελτίωση της ανακύκλωσης και κάποιοι Δήμοι δείχνουν να προσαρμόζονται καλύτερα εντός των νέων συνθηκών της κλιματικής κρίσης, η «πικρή» αλήθεια είναι ότι οι στόχοι της ανακύκλωσης δεν αποδίδουν και χωρίς νέες υποδομές ο περιορισμός της ταφής στο 10% που επιβάλει η ΕΕ δεν θα πραγματοποιηθεί. Το συνολικό ποσοστό ∆ιαλογής στην Πηγή αποκλειστικά σε επίπεδο ∆ήµων υπολογίστηκε από τον ΕΔΣΝΑ για το 2023 σε 12,09 % (231.405 τόνοι).
Παράλληλα, με βάση τη νομοθεσία, από την αρχή του έτους για κάθε τόνο απορριμμάτων που θάβεται οι Δήμοι πληρώνουν πρόστιμο ανά τόνο αποβλήτων – να θυμηθούμε ότι δίχως κρατική παρέμβαση, οι Δήμοι θα έρχονταν αντιμέτωποι με οικονομική κατάρρευση, εξαιτίας της συσσώρευσης υπέρογκου κόστους τελών ταφής από προηγούμενα έτη.
Το κυβερνητικό σχέδιο προτάσσει ότι η καύση με κινούμενη σχάρα θεωρείται ώριμη και αποδοτική τεχνολογία, με χαμηλές εκπομπές σε σχέση με άλλες μεθόδους. Παράλληλα, θα παράγεται ηλεκτρική ενέργεια και θα ανακτώνται υλικά, μειώνοντας την εξάρτηση από τους ΧΥΤΑ. Αν και το κόστος είναι υψηλό (η καύση είναι πιο ακριβή κατά 12–26%) η Ελλάδα θα καλύψει τους ευρωπαϊκούς στόχους, αξιοποιώντας τεχνολογίες που εφαρμόζονται ήδη στη βόρεια Ευρώπη, ενώ, υπογραμμίζεται, πως αν συνυπολογιστεί το ολοένα και αυξανόμενο τέλος ταφής, το κόστος για τους πολίτες θα αυξανόταν ούτως ή άλλως σημαντικά.
Η πρόκληση που παραμένει είναι πώς θα καταφέρει η Ελλάδα να μετατρέψει το πρόβλημα των απορριμμάτων σε ευκαιρία καθαρής ενέργειας και οικονομικής ανάπτυξης σεβόμενη, όμως, τους δημότες και το περιβάλλον. Οι συζητήσεις θα συνεχιστούν, ενόσω κυβέρνηση, περιβαλλοντικοί φορείς και δήμοι της Αττικής βρίσκονται «στα μαχαίρια». Όσον αφορά στο πλάνο του Υπουργείου Περιβάλλοντος – που θα έχει τον ρόλο του «διαμεσολαβητή» στη διαχείριση του καυσίμου – οι διαγωνισμοί για τους αναδόχους αναμένονται το 2026 ή – πιθανότερα – το 2027, μετά τις εκλογές, λόγω των κοινωνικών αντιδράσεων που προκαλούνται.
Την ίδια στιγμή η Περιφέρεια παρουσίασε τη δική της πρόταση, εστιάζοντας στην ανακύκλωση και στην κυκλική οικονομία, με ενεργειακή αξιοποίηση μόνο του υπολείμματος και με τρόπο που δεν θα επιβαρύνει πολίτες και δήμους.
Υπό το βάρος αυτών των εξελίξεων στο επόμενο μέρος «ρίχνουμε φως» στην πραγματική κατάσταση της ανακύκλωσης στον Βόρειο Τομέα και στις προσπάθειες των Δήμων να αντεπεξέλθουν στις νέες απαιτήσεις.