Συμπληρώνονται σήμερα 52 χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, σημείο καμπής στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, ένα άρμα μάχης του στρατού γκρέμισε την πύλη της σχολής, τερματίζοντας βίαια την κατάληψη των φοιτητών και γράφοντας μία από τις πιο σκοτεινές αλλά και καθοριστικές σελίδες της αντιδικτατορικής αντίστασης.
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου αποτέλεσε διαχρονικό σύμβολο αντίστασης και δημοκρατίας. Μόλις οκτώ μήνες αργότερα, τον Ιούλιο του 1974, το καθεστώς της Χούντας κατέρρευσε και η χώρα εισήλθε στη Μεταπολίτευση.
Από το 1973 στις πρώτες επετείους
Η πρώτη επέτειος, το 1974, συνέπεσε με τις πρώτες μεταπολιτευτικές εκλογές, οδηγώντας τη μεγάλη πορεία μνήμης μία εβδομάδα αργότερα. Όμως το 1975 υπήρξε χρονιά–σταθμός: ήταν η πρώτη φορά που η πορεία πραγματοποιήθηκε ανήμερα της επετείου, αλλά και η πρώτη φορά που στην κεφαλή της εμφανίστηκε η αιματοβαμμένη σημαία της εξέγερσης.
Ο ρόλος της ΕΦΕΕ και της νεολαίας
Μιλώντας στο ΑΠΕ–ΜΠΕ, ο υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας, Βαγγέλης Ζιώγας, υπογραμμίζει ότι η πορεία του 1975 αποτέλεσε σημείο-αναφοράς για την καθιέρωση του Πολυτεχνείου ως θεσμού δημόσιας μνήμης στη Γ’ Ελληνική Δημοκρατία.
«Η μαζικότητά της έδειξε ότι ο αντιδικτατορικός αγώνας μετατρεπόταν σε θεμέλιο της μεταπολιτευτικής κουλτούρας», αναφέρει. Η νεολαία, που είχε βρεθεί στο επίκεντρο της εξέγερσης, συνέχισε να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο και στη δημοκρατική μετάβαση.
Η ΕΦΕΕ, πλήρως ελεγχόμενη από τη Χούντα μέχρι το 1974, αποκαταστάθηκε θεσμικά το 1975 με την εκλογή του πρώτου Κεντρικού Συμβουλίου. Από εκεί προέκυψε και η οργανωτική βάση για τις επετειακές πορείες.
Η πορεία του 1975: Ένα ορόσημο
Η διαδήλωση του 1975 θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες της μεταπολίτευσης, με εκτιμήσεις που κυμαίνονται από 350.000 μέχρι ένα εκατομμύριο συμμετέχοντες. Οι φοιτητικές κινήσεις της ΚΝΕ, της Νεολαίας ΠΑΣΟΚ, της οργάνωσης Ρήγας Φεραίος και της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς είχαν πρωταγωνιστική παρουσία.
Ιδιαίτερη στιγμή ήταν η πορεία έως την πρεσβεία των ΗΠΑ, σημείο που είχε αποκτήσει συμβολική βαρύτητα μετά τα γεγονότα της δικτατορίας και τον ρόλο της αμερικανικής πολιτικής.
Η μνήμη ως δημόσια πράξη
Η ειρηνική ολοκλήρωση της πορείας, η ευρεία κοινωνική συμμετοχή και η έντονη κάλυψη από τον Τύπο ενίσχυσαν τον θεσμικό χαρακτήρα της επετείου, η οποία έκτοτε παραμένει σταθερά στο επίκεντρο της συλλογικής μνήμης.
Όπως σημειώνει ο κ. Ζιώγας, η πορεία του 1975 δεν ήταν απλώς ένας φόρος τιμής, αλλά «η επιβεβαίωση ότι η νεολαία είχε θέση όχι μόνο στην ιστορία της εξέγερσης, αλλά και στη δημοκρατική εξέλιξη της χώρας».
Μνήμη, ιστορία και σημερινές προκλήσεις
Πέντε δεκαετίες μετά, το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο συζήτησης, μνήμης αλλά και πολιτικής αντιπαράθεσης. Το αίτημα για δημοκρατία, δικαιώματα και σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς, ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές.