How To Live Like a Stoic by Tom Hodgkinson
Ο Στωικισμός είναι «in». Είναι μια φιλοσοφία της μόδας, ειδικά στη χαζή λεγόμενη «manosphere»: τον διαδικτυακό κόσμο των δήθεν αρρενωπών influencers, που ο Tom Hodgkinson, συγγραφέας αυτού του βιβλίου, περιγράφει καυστικά ως «φουσκωτούς, άπληστους και εριστικούς».
Λένε στους εύπιστους οπαδούς τους ότι, μέσω της κλασικής στωικής φιλοσοφίας, μπορούν να γίνουν «επιτυχημένοι, αρρενωποί… να βγάλουν πολλά λεφτά… να βγαίνουν και να κοιμούνται με πολλά κορίτσια». Ο Hodgkinson αρνείται απαξιωτικά να κατονομάσει τον «ρηχό τύπο» που συνόψισε έτσι τον Στωικισμό (αν και υποψιάζομαι ότι πρόκειται για τον Andrew Tate).
Αντίθετα, σε αυτόν τον ζωντανό, αστείο και αβίαστα επιμορφωτικό νέο οδηγό για τον πραγματικό Στωικισμό, διερευνά τι δίδασκε στην πραγματικότητα η αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή φιλοσοφία.
Ο Hodgkinson είναι η «ψυχή» του περιοδικού Idler και της αντίστοιχης σχολής φιλοσοφίας, η οποία με λίγα λόγια μας ενθαρρύνει όχι να είμαστε απλώς οκνηροί, αλλά να αφοσιωνόμαστε σε πράγματα που πλουτίζουν τη ζωή μας, αντί να υποτασσόμαστε στον καταναλωτισμό ή την «εταιρική σκλαβιά».
Από ένα μπολ φακές… στην κυριαρχία του νου
Όλα ξεκίνησαν στην Αθήνα το 303 π.Χ., όταν ένας «γενειοφόρος και ατημέλητος γέρος φιλόσοφος», ο Κράτης, έσπασε ένα μπολ με φακές που κρατούσε ένας νεαρός Φοίνικας, ο Ζήνωνας. Ο νεαρός, ντροπιασμένος, τράπηκε σε φυγή. Ο Κράτης του φώναξε από πίσω ότι δεν τρέχει και τίποτα, γιατί ντρέπεται; Από αυτό το ταπεινό ξεκίνημα γεννήθηκε μια ολόκληρη φιλοσοφική παράδοση, με ιδρυτή τον Ζήνωνα.
Οι Στωικοί δίδασκαν ότι πρέπει να παραμένουμε ψύχραιμοι μπροστά στις αντιξοότητες. Να έχουμε εμπιστοσύνη στο Πεπρωμένο, την Πρόνοια ή τον Θεό – που στην ουσία είναι το ίδιο πράγμα.
Ενώ εμείς, ως άτομα, δεν μπορούμε να ελέγξουμε τις υποθέσεις του ευρύτερου κόσμου – τις παλίρροιες της πολιτικής, της οικονομίας, του πολέμου ή ακόμα και τα χυμένα μπολ με σούπα – μπορούμε να ελέγξουμε, σε μεγάλο βαθμό, τη δική μας αντίδραση σε αυτά τα εξωτερικά γεγονότα.
Έχουμε κυριαρχία πάνω στον δικό μας νου και σε τίποτα άλλο.
Κι όμως, αυτή την απλή αλήθεια την παραμελούμε. «Σταμάτα να προσπαθείς να ελέγξεις αυτά που δεν μπορείς και άρχισε να ελέγχεις αυτά που μπορείς». Ενώ η σημερινή διαδικτυακή καρικατούρα του Στωικισμού φαίνεται να αφορά την εξουσία πάνω στους άλλους, η αυθεντική εκδοχή είναι το ακριβώς αντίθετο: η κυριαρχία πάνω στον εαυτό σου.
Η ευτυχία ως εσωτερική υπόθεση
Η ευτυχία δεν έρχεται από έξω, αλλά από μέσα, και εσείς είστε ο κυρίαρχος του «μέσα». Είναι μια τεράστια δύναμη, μια υπερδύναμη, μόλις τη συνειδητοποιήσετε. Ο Hodgkinson παραθέτει τα λόγια ενός δεκάχρονου κοριτσιού που γράφει για τον παππού του: «Ο παππούς μου είναι σε αναπηρικό καροτσάκι, αλλά δεν τον πειράζει». Μια τέλεια σύνοψη του Στωικισμού!
Αντίθετα, το χρήμα, η δόξα και η επιτυχία δεν έχουν τη δύναμη να σε κάνουν ευτυχισμένο. Κοιτάζοντας τις συχνά βασανισμένες ζωές των σημερινών πλουσίων και διασήμων, βλέπει κανείς πόσο αληθινό είναι αυτό.
Ίσως, όμως, η αρχαία άποψη για το πάθος να είναι η πιο ξένη προς τη δική μας ρομαντική εποχή. Δεν είναι το πάθος καλό, συναρπαστικό, εμπλουτιστικό; Για τους αρχαίους ήταν μια μορφή τρέλας. Μάλιστα, ο Ρωμαίος Στωικός Σενέκας αποκάλεσε την αγάπη ακόμα και για τη γυναίκα του «φιλία που τρελάθηκε».
Λίγο αυστηρό, ίσως. Αλλά επέμενε ότι το άγχος, η οργή, η δυστυχία, ακόμη και ο αλόγιστος ερωτικός έρωτας πρέπει να αποφεύγονται. Αντίθετα, οι Στωικοί εκτιμούσαν βαθύτατα τη φιλία, το κλειδί της οποίας θεωρούσαν ότι είναι η «ειλικρίνεια».
Η τέχνη της ηρεμίας
Αν ο στόχος σου είναι να είσαι πάντα γαλήνιος, ευγενικός και στοργικός, φίλος όλης της ανθρωπότητας, τα άγρια πάθη όπως η οργή ή ο ρομαντικός έρωτας θα σου χαλάσουν τα σχέδια. Το να είσαι ερωτευμένος σήμαινε επίσης ότι ήσουν υποδουλωμένος σε κάποιον άλλον, κι αυτό υπονόμευε τη στωική ανεξαρτησία και αυτονομία.
Άλλες διδασκαλίες του Σενέκα είναι σίγουρα εύστοχες. Αν νιώσεις ποτέ θυμό, έλεγε, μείνε ακίνητος και μην κάνεις τίποτα. Θα περάσει. Μοιάζει πολύ με τη σύγχρονη συμβουλή «μέτρα ως το δέκα πριν μιλήσεις».
Πάνω στην ένταση της στιγμής θα πεις κάτι για το οποίο θα μετανιώσεις ή θα πάρεις μια ανόητη απόφαση. Ως σκλάβος του πάθους σου, είσαι προσωρινά τρελός, αν όμως δεν κάνεις τίποτα, η ηρεμία και η λογική θα επιστρέψουν σύντομα.
Ο άνθρωπος που παραμένει ψύχραιμος και καθαρός μπροστά στον θυμό, το χάος ή τον κίνδυνο είναι, τελικά, πολύ πιο «άντρας» και ικανός
Ίσως γι’ αυτό, εκτός από τις ταινίες και τα βιβλία, όπου η οργή μπορεί μερικές φορές να φαίνεται ευγενής, στην πραγματική ζωή, όταν κάποιος παθαίνει υστερία και αρχίζει να ουρλιάζει, φαίνεται απλώς βαθιά γελοίος. Ο άνθρωπος που παραμένει ψύχραιμος και καθαρός μπροστά στο θυμό, το χάος ή τον κίνδυνο είναι, τελικά, πολύ πιο «άντρας» και ικανός.
Είναι ενδιαφέρον ότι η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), η πιο αποτελεσματική μορφή ψυχοθεραπείας σήμερα, ταυτίζεται απόλυτα με τις διδασκαλίες των Στωικών. Και πάλι, με τρόπο πολύ στωικό, σημαίνει ουσιαστικά να προσπαθείς να αλλάξεις όχι τον εξωτερικό κόσμο, αλλά τον τρόπο που βλέπεις τα πράγματα.
Φυσικά, αυτό είναι πολύ πιο εύκολο να το λες παρά να το κάνεις. Και ο Hodgkinson παραδέχεται χαριτωμένα προς το τέλος αυτού του υπέροχου βιβλίου ότι, αν και βρίσκει τον Στωικισμό μεγάλη βοήθεια, χαίρεται που μερικές φορές αγνοεί εντελώς τις διδασκαλίες του. Πρόσφατα, σε μια βραδινή έξοδο με φίλους, ήπιε μερικές μαργαρίτες παραπάνω και κατέληξε σε ένα καραόκε μπαρ να τραγουδάει και να χορεύει Abba. Δεν θα έχανε με τίποτα αυτή τη στιγμή «Διονυσιακού γλεντιού».
Υπάρχουν πολλά να απολαύσει κανείς σε αυτό το βιβλίο, ατελείωτη τροφή για σκέψη και πολλές ρήσεις από τα πρωτότυπα κείμενα. Μία που με εντυπωσίασε ήταν μια παρατήρηση του Σενέκα:
«Η ελευθερία δεν έρχεται δωρεάν. Αν την εκτιμάς, πρέπει να υποτιμήσεις όλα τα άλλα».
Σοφό και υπέροχο.