Η ιστορία των δημοπρασιών ξεκινά από την αρχαία Ρώμη, όταν οι στρατιώτες πουλούσαν λάφυρα και οι πραίτορες διενεργούσαν δημόσιες πωλήσεις κατασχεμένων περιουσιών. Η πρακτική ήταν τόσο διαδεδομένη ώστε, όπως θυμίζει ο ιστορικός Κωνσταντίνος Λαγός στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο Δίδιος Ιουλιανός «κέρδισε» σε δημοπρασία την ίδια την Αυτοκρατορία το 193 μ.Χ. και στέφθηκε αυτοκράτορας. Σήμερα, με τους διαδικτυακούς πλειστηριασμούς, μπορεί κανείς να αγοράσει ή να πουλήσει σχεδόν κάθε είδους αντικείμενο, ενώ το κοινό και τα ενδιαφέροντά του αλλάζουν διαρκώς.
Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Ιωάννης Φαϊτατζής, ιδιοκτήτης γραφείου δημοπρασιών, τις δεκαετίες του 1970, 1980 και 1990 κυριαρχούσε ο φιλοτελισμός, ενώ από τη δεκαετία του 1990 έως περίπου το 2010 γνώρισαν μεγάλη άνθηση τα έργα τέχνης. Στη συνέχεια αναπτύχθηκαν τα παλαιά βιβλία, οι χάρτες και οι γκραβούρες. Σήμερα, όμως, οι «στερεότυπες» συλλογές φθίνουν και το νέο κοινό στρέφεται είτε σε υλικό ιστορικού περιεχομένου, όπως ακαταλογογράφητες φωτογραφίες και έγγραφα, είτε σε εφήμερο αρχειακό υλικό με συγκινησιακή αξία, όπως καρτ ποστάλ, παιχνίδια, περιοδικά και διαφημίσεις που παραπέμπουν στα παιδικά ή νεανικά χρόνια.
Η ίδια τάση παρατηρείται και στο εξωτερικό. Το κοινό των δημοπρασιών, σύμφωνα με τον κ. Φαϊτατζή, διευρύνεται και μετατοπίζεται προς πιο «ελεύθερες» συλλογές. Πέρα από την τέχνη και τα ιστορικά θέματα, οι νεότερες γενιές συλλέγουν, για παράδειγμα, κάρτες πόκεμον ή NBA, ενώ μεγάλοι συλλέκτες στρέφονται και σε κρασιά, προσωπικά αντικείμενα αθλητών, εμβληματικά ρούχα ή αξεσουάρ κινηματογραφικών αστέρων. «Ζούμε σε καιρούς όπου ο καθένας ορίζει τον εαυτό του και μαζεύει ό,τι θέλει», σημειώνει, εξηγώντας γιατί αυξάνονται διαρκώς τόσο τα αντικείμενα όσο και οι ενδιαφερόμενοι.
Το γραφείο του κ. Φαϊτατζή ειδικεύεται κυρίως σε συλλεκτικά είδη από χαρτί, όπως παλαιά βιβλία, χάρτες, χαρακτικά, φωτογραφίες, καρτ ποστάλ, έγγραφα, εφημερίδες και περιοδικά, αλλά και σε εφήμερα έντυπα, αφίσες, λαχεία ή θεατρικά προγράμματα, ενώ κατά περίπτωση περιλαμβάνονται και μικρά αντικείμενα όπως παλαιά παιχνίδια ή μετάλλια. Οι πωλητές είναι συνήθως συλλέκτες που εκποιούν μέρος ή το σύνολο των συλλογών τους, αλλά και κληρονόμοι που ζητούν πρώτα εκτίμηση και στη συνέχεια πώληση των αντικειμένων.
Όπως επισημαίνει, «γενικός κανόνας για τα ιστορικά ντοκουμέντα δεν υπάρχει», αφού ακόμη και προσωπικά αντικείμενα μπορούν να αποκτήσουν ιστορική βαρύτητα. Μια φωτογραφία σε ιστορικό χώρο ή μια επιστολή που περιγράφει κρίσιμα γεγονότα μετατρέπεται αυτομάτως σε τεκμήριο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί, όπως θυμάται, μια επιστολή Έλληνα στρατιώτη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου που περιέγραφε την καθημερινότητα και τις κακουχίες στο μέτωπο και δημοπρατήθηκε ως ιστορικό ντοκουμέντο. Παράλληλα, κάθε χώρα έχει τους δικούς της περιορισμούς, όπως η Ελλάδα για τις αρχαιότητες ή η Γερμανία για ναζιστικά σύμβολα, ενώ η απόσυρση ενός αντικειμένου από δημοπρασία γίνεται μόνο για εξαιρετικά σοβαρούς λόγους.
Στις δημοπρασίες συμμετέχουν συλλέκτες συγκεκριμένων θεμάτων, ερευνητές που αναζητούν αρχειακό υλικό για τις μελέτες τους, συγγραφείς, αλλά και ιδρύματα, βιβλιοθήκες και μουσεία. Υπάρχει, τέλος, και μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική κατηγορία, όπως λέει ο κ. Φαϊτατζής: εκπαιδευτικοί που αγοράζουν με προσωπικούς πόρους αρχεία για να εμπλουτίσουν το υλικό της διδασκαλίας τους.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και η έρευνα του Κωνσταντίνου Λαγού, ο οποίος εντόπισε στο διαδίκτυο περίπου 4.000 φωτογραφίες από τη Γερμανική Κατοχή στην Ελλάδα, πολλές με τα αρνητικά τους, τραβηγμένες από αξιωματικούς για προσωπικά άλμπουμ. Πεντακόσιες αφορούσαν τις πρώτες μάχες της γερμανικής εισβολής στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα τον Ιούνιο του 1941. Μέρος του υλικού δημοσιεύτηκε το 2008 στο λεύκωμα «Η Μάχη των Οχυρών» και στη συνέχεια δωρίστηκε στο Μουσείο Φωτογραφίας του δήμου Καλαμαριάς, ώστε να είναι προσβάσιμο σε όλους. Όπως εξηγεί ο ίδιος, η αξία αυτών των εικόνων έγκειται στο ότι δεν υπέστησαν λογοκρισία και δείχνουν το πραγματικό πρόσωπο του πολέμου, πέρα από την επίσημη προπαγάνδα.