Τα αρχαιότερα γνωστά ξύλινα εργαλεία παγκοσμίως, ηλικίας περίπου 430.000 ετών, εντόπισε στη Μεγαλόπολη Αρκαδίας διεθνής ερευνητική ομάδα από τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελλάδα, αναδεικνύοντας τον καθοριστικό ρόλο της περιοχής στην εξέλιξη του ανθρώπου στην Ευρώπη. Όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Ελληνίδα επικεφαλής της έρευνας, παλαιοανθρωπολόγος Κατερίνα Χαρβάτη, «αυτή η περιοχή ήταν πολύ σημαντική για την εξέλιξη του ανθρώπου σε όλη την Ευρώπη».
Η Μαραθούσα 1 και η Κατώτερη Παλαιολιθική περίοδος
Τα ευρήματα προέρχονται από την αρχαιολογική θέση Μαραθούσα 1, στη λεκάνη της Μεγαλόπολης, η οποία χρονολογείται στην Κατώτερη Παλαιολιθική περίοδο. Πρόκειται για μια εποχή που ξεκίνησε πριν από περίπου 2,5 εκατομμύρια χρόνια και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση των πρώιμων ανθρώπων και των πρώτων εργαλείων.
Η συστηματική ανασκαφή στην περιοχή διήρκεσε από το 2013 έως το 2019 και έφερε στο φως περισσότερα από 2.000 λίθινα και οστέινα τέχνεργα, καθώς και οστά μεγάλων θηλαστικών. Ωστόσο, το στοιχείο που έκανε τη διαφορά ήταν η ανεύρεση ξύλινων αντικειμένων, ένα εξαιρετικά σπάνιο εύρημα για τόσο παλαιές περιόδους.
Τα δύο επιβεβαιωμένα ξύλινα εργαλεία
Σε επιστημονικό άρθρο που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PNAS, με επικεφαλής την Κατερίνα Χαρβάτη, διευθύντρια του Senckenberg Centre for Human Evolution and Palaeoenvironment του Πανεπιστημίου του Tübingen, και τη Δρ. Annemieke Milks από το Πανεπιστήμιο του Reading, παρουσιάζεται η ανάλυση 144 ξύλινων ευρημάτων της περιόδου 2015–2019.
Η μελέτη κατέληξε με βεβαιότητα ότι δύο από αυτά είναι ξύλινα εργαλεία:
Το πρώτο είναι ένα κομμάτι μικρού κορμού σκλήθρου, σε μορφή ραβδιού, με σαφή σημάδια επεξεργασίας και χρήσης. Πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε για σκάψιμο στις όχθες της λίμνης ή για την αφαίρεση φλοιού από δέντρα.
Το δεύτερο είναι ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου από ιτιά ή λεύκα, επίσης με ενδείξεις επεξεργασίας. Αποτελεί έναν άγνωστο έως σήμερα τύπο εργαλείου και η ακριβής χρήση του παραμένει υπό διερεύνηση. Όπως τονίζει η κ. Χαρβάτη, «το εργαλείο αυτό διευρύνει τη γνώση μας για την τεχνολογία με την οποία δημιουργούσαν τα εργαλεία οι πρώιμοι άνθρωποι».
Άλλα ευρήματα είτε αποδίδονται σε φυσικές διεργασίες ή σε ζώα, όπως ένα κομμάτι κορμού με αυλακώσεις που πιθανόν προέρχονται από αρκούδα, είτε χαρακτηρίζονται ως πιθανά τέχνεργα και απαιτούν περαιτέρω μελέτη.
Γιατί διατηρήθηκαν τα ξύλινα αντικείμενα
Η Μαραθούσα 1 προσέφερε μοναδικές συνθήκες διατήρησης. Στην περιοχή υπήρχε λίμνη για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια και τα αντικείμενα θάφτηκαν γρήγορα σε υγρό περιβάλλον ή κάτω από ρηχό νερό. Αυτό εμπόδισε την αποσύνθεση των οργανικών υλικών, κάτι εξαιρετικά σπάνιο για τόσο παλιές αρχαιολογικές θέσεις.
Η ανάλυση των ξύλινων αντικειμένων πραγματοποιήθηκε στο εργαστήριο της Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, με χρήση ισχυρών μικροσκοπίων και αξονικής τομογραφίας. Τα ευρήματα φυλάσσονται σε ειδικές συνθήκες, μέσα σε αποσταγμένο νερό και ψύξη, λόγω της εξαιρετικής ευαισθησίας τους.
Σημασία για την ανθρώπινη εξέλιξη
Η χρονολόγηση στα 430.000 χρόνια καθιστά τα εργαλεία της Μαραθούσας τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία στον κόσμο, μεταθέτοντας τη συστηματική χρήση ξύλου από τον άνθρωπο κατά τουλάχιστον 40.000 χρόνια πιο πίσω. Η περιοχή φαίνεται πως λειτούργησε ως καταφύγιο κατά τη διάρκεια ψυχρών, παγετωδών περιόδων του Μέσου Πλειστόκαινου, όταν μεγάλα τμήματα της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης ήταν αφιλόξενα ή ακατοίκητα.
«Αυτό μας δείχνει πόσο κρίσιμη ήταν η περιοχή της Μεγαλόπολης για την επιβίωση και την εξέλιξη των ανθρώπινων πληθυσμών στην Ευρώπη», υπογραμμίζει η κ. Χαρβάτη.
Στην έρευνα συμμετείχαν επιστήμονες από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Υπουργείο Πολιτισμού και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ενώ η χρηματοδότηση προήλθε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας και το Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών.