Σε μια εποχή που οι κατεδαφίσεις ιστορικών κτιρίων αποτελούν συχνά μονόδρομο για την ανάπτυξη, ο Δήμος Φιλοθέης – Ψυχικού παρεμβαίνει δυναμικά. Σε συνεργασία με τη MONUMENTA, ξεκινά ένα πρωτοποριακό ερευνητικό πρόγραμμα καταγραφής, μετατρέποντας την αρχιτεκτονική κληρονομιά σε ζωντανή ιστορία.
Ο Δήμος Φιλοθέης – Ψυχικού γίνεται ο πρώτος Δήμος που προχωρά στην συστηματική καταγραφή όλων των ιστορικών κτιρίων του με σκοπό την προστασία και ανάδειξη της ιστορικής του ταυτότητας. Σε συνεργασία με τη μη κερδοσκοπική οργάνωση MONUMENTA πρόκειται να υλοποιήσει ερευνητικό πρόγραμμα για την καταγραφή των ιστορικών κτιρίων της περιόδου 1924-1970 και στις τρεις δημοτικές κοινότητες: Φιλοθέη, Ψυχικό και Νέο Ψυχικό.
«Η ιστορία του τόπου μας δεν είναι στατική, διαμορφώνεται μέσα από τη μνήμη και τη συνεργασία όλων μας» – Χαράλαμπος Μπονάτσος, Δήμαρχος Φιλοθέης-Ψυχικού
Εμβληματικά ιστορικά κτίρια που κάποτε κοσμούσαν το οικιστικό περιβάλλον γκρεμίστηκαν, παρασύροντας μια ολόκληρη εποχή μαζί τους. Την εποχή της αντιπαροχής στην Αθήνα, κατεδαφίστηκε πλήθος σημαντικών κατοικιών, με πολυκατοικίες να παίρνουν την θέση νεοκλασικών μεγάρων, προκειμένου να δοθεί ταχεία λύση στο σοβαρό πρόβλημα που ταλάνιζε τους κατοίκους – την έλλειψη κατοικίας.
Σήμερα, ως ένα βαθμό, το στεγαστικό πρόβλημα παραμένει, ενώ, οι κατεδαφίσεις ιστορικών κτιρίων προκειμένου να αντικατασταθούν από σύγχρονα διαμερίσματα είναι συχνές. Ορισμένες φορές, αυτό αποτελεί μονόδρομο, ωστόσο, σε άλλες περιπτώσεις, η ανακαίνιση και συντήρηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, όχι μόνο ενδείκνυται ως αποτελεσματική λύση, αλλά και επιβάλλεται. Κτορια νεοκλασικά, εκλεκτικιστικά, κτήρια του μεσοπολεμικού και του μεταπολεμικού μοντερνισμού, έχουν ιστορίες ακόμα να διηγηθούν πριν «πέσουν».
Με την κίνηση αυτή της εκτεταμένης έρευνας ο Δήμος στοχεύει στη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου ιστορικού αρχείου, καθώς και την προστασία και την ανάδειξη της σημαντικής αρχιτεκτονικής του ταυτότητας.
Το πρόγραμμα προβλέπει την αναλυτική καταγραφή και φωτογράφηση των ιστορικών κτιρίων της συγκεκριμένης περιόδου, τη συλλογή προφορικών μαρτυριών μέσα από συνεντεύξεις κατοίκων σχετικά με την ιστορία των κτιρίων και των τριών οικισμών, καθώς και τη συγκέντρωση αρχειακού υλικού.
Παράλληλα, θα υλοποιηθούν δράσεις ενημέρωσης των πολιτών για την τοπική ιστορία και την αρχιτεκτονική κληρονομιά, όπως ομιλίες, ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα.
Η έναρξη της καταγραφής θα πραγματοποιηθεί στο Ψυχικό τη Δευτέρα 2 Φεβρουαρίου 2026, στις 10:00 π.μ. από το κτιριο του Κοσμά Πολίτη, όπου στεγάζεται η Δημοτική Βιβλιοθήκη. Για διάστημα επτά μηνών, οι συνεργάτες της MONUMENTA – αρχαιολόγοι και αρχιτέκτονες – θα προχωρούν στη συστηματική εξωτερική φωτογράφηση των ιστορικών κτιρίων.
Κάτοικοι γίνονται «φύλακες» της αρχιτεκτονικής ιστορίας της πόλης
Κάθε Παρασκευή, από τις 11:00 έως τις 13:00, θα πραγματοποιούνται δίωρες συναντήσεις με κατοίκους στην Α΄ Πλατεία Ψυχικού (πρώην Blue Bell), με στόχο την ενημέρωση και τη συνεργασία τους στη συλλογή προφορικών μαρτυριών, παλαιών φωτογραφιών και σχετικών τεκμηρίων. Με την πρόοδο της καταγραφής στο Νέο Ψυχικό και κατόπιν στη Φιλοθέη, θα ανακοινωθούν νέοι τόποι συναντήσεων.
Το πρόγραμμα επιδιώκει να ενισχύσει τη συνέργεια με τους κατοίκους, ώστε να αναγνωριστεί η αξία του αρχιτεκτονικού αποθέματος και του ιδιαίτερου πολιτισμικού τοπίου του Δήμου και να διασφαλιστεί η προστασία τους με τη συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας.
Ο αρχιτεκτονικός χαρακτήρας του Δήμου Φιλοθέης-Ψυχικού
Στους λίγους αστικούς δήμους της χώρας – και ιδίως του Λεκανοπεδίου – όπου το φυσικό και το δομημένο περιβάλλον συνυπάρχουν με ισορροπία και συνοχή συγκαταλέγεται ο Δήμος Φιλοθέης-Ψυχικού.
Οι τρεις ιστορικοί οικισμοί που συγκροτήθηκαν κατά τον Μεσοπόλεμο διατηρούν έως σήμερα τον διακριτό χαρακτήρα τους: το Ψυχικό ως Κηπούπολη, το Νέο Ψυχικό ως προσφυγικός οικισμός και η Φιλοθέη ως συνεταιριστικός οικισμός. Και στις τρεις περιοχές συναντά κανείς σημαντικό αριθμό αξιόλογων κτιρίων, πολλά εκ των οποίων φέρουν την υπογραφή διακεκριμένων αρχιτεκτόνων.
Φιλοθέη
Η Φιλοθέη δημιουργήθηκε αρχικά για να καλύψει τις ανάγκες των υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας (από το 1920). Η περιοχή – ένας βραχώδης ξερότοπος, 8 χιλιόμετρα βόρεια από την καρδιά της Αθήνας, που ονομαζόταν Νέα Αλεξάνδρεια – εξελίχθηκε σε τόπο με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική ταυτότητα.
Ευθύς μετά τη μεταβίβασή της από Αιγυπτιώτες που είχαν αγοράσει την έκταση, σχεδιάστηκε ως κηπούπολη βασισμένη στα αγγλικά πρότυπα και ως οικισμός αποκλειστικής κατοικίας. Μεγάλη σημασία δόθηκε ιδιαίτερα στο πράσινο που καταλαμβάνει 375,5 στρέμματα της συνολικής έκτασής της.
Το 1932-1933, αφού πρώτα έγιναν τα έργα υποδομής (δηλαδή ηλεκτροδότηση, ύδρευση, οδικό δίκτυο κτλ.), άρχισαν να χτίζονται τα πρώτα σπίτια, τα οποία προβλέφθηκε να έχουν τέτοιο προσανατολισμό, ώστε να έχουν πάντα ήλιο. Δηλαδή σε δύο οικόπεδα που συνόρευαν, το ένα σπίτι θα ήταν χτισμένο στην πρόσοψη του ενός οικοπέδου και το διπλανό στο βάθος του άλλου.
Το όνομα της περιοχής άλλαξε στις 16 Μαΐου του 1936 σε Κοινότητα Φιλοθέης. Αυτό έγινε προς τιμήν της Αγίας Φιλοθέης, η κρύπτη της οποίας ανακαλύφθηκε το 1934 κατά τη διαδικασία εξόρυξης κοκκινόπετρας που προοριζόταν για το χτίσιμο των σπιτιών της περιοχής
Mε το ξέσπασμα του πολέμου η οικοδόμηση σταματά, ενώ, με τη λήξη του τα πράγματα άρχισαν να βρίσκουν τον κανονικό τους ρυθμό. Όλο και περισσότερα σπίτια άρχισαν να ξεφυτρώνουν και το προάστιο άρχισε να παίρνει τη μορφή μιας οργανωμένης πόλης. Από την αρχή της δεκαετίας του ’50 άρχισε το ενδιαφέρον των Αθηναίων για τη Φιλοθέη, οι αγοραπωλησίες οικοπέδων και η ανέγερση πολλών κατοικιών, πάντα όμως για την κάλυψη των αναγκών των οικιστών με ισόγεια ή το πολύ διώροφα κτίρια και όχι πολυκατοικιών.
Ψυχικό
Το Παλαιό Ψυχικό είναι από τα πιο παλιά οργανωμένα προάστια της Αθήνας και χτίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα με έμφαση στην ποιότητα ζωής και τον πράσινο σχεδιασμό.
Το 1908 με το Βασιλικό Διάταγμα 21-01-1908 (ΦΕΚ Α΄ 16/25-01-1908) εγκρίνεται το διάγραμμα ρυμοτομίας Ψυχικού από τον Βασιλέα Γεώργιο Α΄, που είναι και το αρχικό σχέδιο της πόλεως του Ψυχικού. Από τότε, το ιδιοκτησιακό καθεστώς της περιοχής του Ψυχικού άλλαξε πολλές φορές.
Ο πολεοδομικός σχεδιασμός άρχισε το 1923 – ήταν πρώτη ιδιωτική πολεοδόμηση στη χώρα – και τελείωσε το 1936 με την επέκταση του ΡΣ Ψυχικού στην περιοχή άνω της οδού Δάφνης, Νέα Αγορά. Δημιουργήθηκε από εύπορους ιδιώτες, οι οποίοι θέλησαν να φτιάξουν έναν οικισμό σύμφωνα με τα πλέον προχωρημένα οράματα της εποχής, μία πραγματική “κηπούπολη” σε συνδυασμό με τη ρυμοτομία της πρότυπης αγγλικής κηπούπολης.
Το χαρακτηρίζει η αραιή δόμηση, οι εντυπωσιακές κατοικίες, οι δεντροφυτεμένοι δρόμοι, οι πλατείες και τα άλση. Εκτός του χαρακτήρα κηπούπολης, στο Ψυχικό βρίσκονται πολλά κτίρια, υψηλής αρχιτεκτονικής, αισθητικής και πολυτέλειας, μοναδικά σε πανελλήνιο επίπεδο δείγματα ρυθμών της αστικής αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα.
Οι περισσότερες κατοικίες οικοδομήθηκαν με συντελεστή δόμησης 0.6 και απαγόρευση ανέγερσης κτιρίων μεγαλύτερων των τριών ορόφων. Είναι από τις περιοχές της Αττικής με το περισσότερο πράσινο.
Νέο Ψυχικό
To Νέο Ψυχικό βρίσκεται μεταξύ δύο μεγάλων αξόνων, την Λεωφόρο Μεσογείων και την Λεωφόρο Κηφισίας.
Η ευρύτερη ̟περιοχή άρχισε να κατοικείται και να κτίζεται κυρίως από Μικρασιάτες αμέσως μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, το 1923 αλλά ως συγκροτημένος οικισμός, το Νέο Ψυχικό, εμφανίζεται για ̟πρώτη φορά στην α̟πογραφή του 1929. Επρόκειτο για δυο μικρές συνοικίες που αναπτύχθηκαν πέριξ του Αγίου Γεωργίου και της τότε μικρής εκκλησίας της Αγίας Σοφίας.
Οι πρώτες προσφυγικές οικογένειες προέρχονταν κυρίως από τα Βουρλά και το Μελί της Μικράς Ασίας και ύστερα από προσωρινή εγκατάσταση τους στο Χαλάνδρι και κατόπιν μεγάλων προσπαθειών για την στέγαση τους, που περιλάμβανε και απόπειρα απαλλοτρίωσης έκτασης στην Φιλοθέη, πέτυχαν την απαλλοτρίωση της αρχικής έκτασης του οικισμού, στην σημερινή περιοχή του Αγ. Γεωργίου.
Το 1929 άρχισε η ανοικοδόμηση, ενώ βασικοί πρωταγωνιστές της προσπάθειας ήταν το Σωματείο Στέγασης Προσφύγων με πρόεδρους τους Δημ. Καπάνταη και Νικόλαο Μάνταλο, ο τότε αρμόδιος Υπουργός Εμμ. Εμμανουηλίδης και ο πρόεδρος της Κοινότητας Χαλανδρίου Σπ. Θεοδοσίου.
Χαράλαμπος Μπονάτσος: «Σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές»
Ο Δήμαρχος Φιλοθέης-Ψυχικού, Χαράλαμπος Γ. Μπονάτσος δήλωσε:
«Η καταγραφή των ιστορικών κτηρίων της πόλης μας δεν αποτελεί μια απλή ερευνητική δράση· συνιστά μια ουσιαστική πρωτοβουλία τεκμηρίωσης, προστασίας και ανάδειξης της συλλογικής μας ταυτότητας. Είναι μια στρατηγική επιλογή προστασίας της φυσιογνωμίας και της ιστορικής μας συνέχειας.
Ο Δήμος Φιλοθέης-Ψυχικού διαθέτει ένα μοναδικό αρχιτεκτονικό και πολεοδομικό αποτύπωμα, όπου το φυσικό περιβάλλον συνυπάρχει αρμονικά με τον δομημένο χώρο. Οι τρεις ιστορικοί οικισμοί – Φιλοθέη, Ψυχικό και Νέο Ψυχικό – διαμορφώθηκαν σε διαφορετικες κοινωνικες και ιστορικές συγκυρίες, διατηρώντας μέχρι σήμερα τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους. Η συστηματική καταγραφή της περιόδου 1924-1970 έρχεται να οργανώσει αυτή τη γνώση με επιστημονικό τρόπο και να τη μετατρέψει σε διαχρονικό εργαλείο σχεδιασμού.
Σε συνεργασία με τη MONUMENTA, δημιουργούμε τις βάσεις για ένα ολοκληρωμένο ιστορικό αρχείο, το οποίο θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές και θεμέλιο για τεκμηριωμένες πολιτικές προστασίας της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς.
Καλούμε τους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά. Η ιστορία του τόπου μας δεν είναι στατική· διαμορφώνεται μέσα από τη μνήμη, τη γνώση και τη συνεργασία όλων μας.»