Ιστορική αποκάλυψη: Το Μπλόκο της Καλογρέζας – Η θυσία των 22 και ο σκοτεινός ρόλος των μετέπειτα δικτατόρων

Ήταν στο Μπλόκο της Καλογρέζας και ο Γεώργιος Παπαδόπουλος…

και ο Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος…

Άρθρο του Ιστορικού Ερευνητή, Προέδρου Ένωσης Σπάρτης Μικράς Ασίας & ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ, Λουκά Χριστοδούλου

Στην Καλογρέζα σαν περνάς

ξέγνοιαστε ΄σύ διαβάτη

μ΄ ευλάβεια πρέπει να πατάς,

γιατί σε τούτα τα λιθάρια

έπεσαν για τη λευτεριά

22 παλικάρια.

Γιάννης Ρίτσος

Ας ανατρέξουμε 82 χρόνια πριν, και ας τιμήσουμε νοερά τα 22 παλικάρια που θυσιάστηκαν για την πολυπόθητη λευτεριά στο Μπλόκο της Καλογρέζας.

Στις 14 Μαρτίου 1944 ο υπουργός Εσωτερικών Αναστ. Ταβουλάρης, της κατοχικής κυβέρνησης του Ιωάν. Ράλλη, κάλεσε σε σύσκεψη την ηγεσία των Σωμάτων Ασφαλείας, στην οποία αποφασίστηκε η διενέργεια ερευνών και συλλήψεων “εν τω Συνοικισμώ Καλογραίζης και των πέριξ αυτού μικροσυνοικισμών την επομένην ημέραν”. Στις 9 το βράδυ συγκεντρώθηκαν όλες οι δυνάμεις της Χωροφυλακής και των Ταγμάτων Ασφαλείας (δημιούργημα του “δικτάτορα Θεοδ. Πάγκαλου”) στο Υπουργείο και η κινητοποίηση ολοκληρώθηκε μέχρι την 1^η μεταμεσονύκτιο ώρα. Τις πρωινές ώρες όλη αυτή η δύναμη, μεταφέρθηκε με λεωφορεία στην Καλογρέζα, που περικύκλωσε την συνοικία αμέσως.

Ξημερώματα 15ης Μαρτίου: Ο εφιάλτης ξεκινά

Ξημερώνει η 15^η Μάρτη 1944.  Δεκάδες Γερμανοί με άλλους τόσους ταγματασφαλίτες ζώνουν την περιοχή. Ακολουθεί η συνήθης τακτική των μπλόκων. Σπάνε τις πόρτες των σπιτιών, μπαίνουν μέσα με τα όπλα παρατεταμένα, επιτίθενται και κακοποιούν όποιον βρουν μπροστά τους, βρίζουν, πυροβολούν αδιάκριτα και σπρώχνουν τους άνδρες άνω των 16 ετών προς την πλατεία της εκκλησίας της Ζωοδόχου Πηγής, όπου θα γίνει το τελικό ξεκαθάρισμα. Αναζητούν τους καθοδηγητές της αντίστασης. Διαβάζουν καταλόγους. Κανείς δεν μαρτυράει. Πρωτοστατεί ο δωσίλογος Λάμπου, που επικαλείται τη βοήθεια της Παναγίας ενώ οι προθέσεις του είναι καθαρά εγκληματικές… Ολόκληρη η περιοχή ζει στην αγωνία. Η τραγική λύση του δράματος.

Η εκτέλεση των 22 παλικαριών

Οι Γερμανοί και οι τσολιάδες ξεχωρίζουν 22 άνδρες, ανθρακωρύχους κυρίως και κλωστοϋφαντουργούς, κάτοικους Καλογρέζας τους οδηγούν στο παρακείμενο ρέμα του Ποδονίφτη, λίγο πιο δυτικά από το μνημείο που σήμερα έχει στηθεί και τους εκτελούν. Απομεσήμερο πια ο κουρνιαχτός καταλαγιάζει. Το μπλόκο λήγει. Το μαρτύριο των Καλογρεζιωτών δεν σταματάει με τις εκτελέσεις.

Η πορεία προς το Χαϊδάρι και η πάνδημη κηδεία στις Κουκουβάουνες

Οι Γερμανοί γεμίζουν καμιόνια με 150 πατριώτες και τους οδηγούν στο Χαϊδάρι. Πολλούς έστειλαν στα στρατόπεδα της Γερμανίας, άλλους τους εκτέλεσαν στο Δομοκό. Πρώιμη Μεγάλη Παρασκευή για τα παλικάρια που εκτελέστηκαν, τις οικογένειες τους, και το λαό της Ν. Ιωνίας που πάνδημα κηδεύει στο νεκροταφείο των Κουκουβαούνων τον ανθό της συνοικίας, παρά την ατμόσφαιρα τρόμου που επικρατεί, καθώς οι Γερμανοί  και οι συνεργάτες τους, το έχουν ζώσει από παντού.

Όλοι οι εκτελεσμένοι μεταφέρθηκαν στο Νεκροταφείο Κουκουβαούνων (Μεταμόρφωσης), όπου έγινε η κηδεία τους με την παρουσία πολλών “ασφαλιτών”. ¨Όταν έγινε το μνημόσυνο στις 40 ημέρες, μοιράστηκαν κόλλυβα σε όλα τα εργοστάσια της Ν. Ιωνίας και Καλογρέζας με πρωτοβουλία  του Ε.Α.Μ.

Οι 22 εκτελεσθέντες του Μπλόκο της Καλογρέζας.

Σκοτεινοί πρωταγωνιστές: Ο ρόλος του Γ. Παπαδόπουλου και του Αδ. Ανδρουτσόπουλου

Ο Ιωνιώτης  Γιάννης Φουσκάκης που ήταν στρατιωτικός και αυτός και γνώριζε πολύ καλά τον Γεώργιο Παπαδόπουλο και τον Αδαμάντιο Ανδρουτσόπουλο, στο βιβλίο του “ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ” έκδοση 1982, γράφει:

….Και ξαφνικά άρχισε να ρίχνει στο ψαχνό ένας νεαρός υπολοχαγός του ελληνικού στρατού και επέβαλε και στους άλλους να πυροβολήσουν κατά της συγκεντρωμένης μικρής ομάδας ειδ΄ άλλως τους απειλούσε με εκτέλεση. Αυτός ο Αξιωματικός ήταν ο Υπολοχαγός Γεώργιος Παπαδόπουλος, ο μεταγενέστερος δικτάτορας, που έκανε κι άλλα εγκλήματα σ΄ άλλες συνοικίες της Αθήνας, όπως κατάγγειλε η οργάνωση της Γαργαρέτας.

…Ανάμεσα σ΄ αυτούς που πιάνανε και συγκεντρώνανε τον κόσμο για εκτέλεση ήταν και ο ανιχνευτής Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος, πρωθυπουργός αργότερα στη δικτατορία του Παπαδόπουλου και του Ιωαννίδη κι έτσι οι δεσμοί τους χρονολογούνταν από τα χρόνια αυτά…

H κατάσταση που δημιουργήθηκε αμέσως μετά, στην περιοχή της Ν. Ιωνίας ήταν φοβερή και είχε αντίχτυπο σε όλη την Αθήνα. Οι κατακτητές και οι γερμανοτσολιάδες κατόρθωσαν να φοβίσουν τον λαό, τους εργάτες της περιοχής αυτής και κάπου 1.000 απ’ αυτούς για να γλυτώσουν από τον κίνδυνο εξανδραποδισμού τους, υπόγραψαν δηλώσεις υποταγής στους κατακτητές. ΄Ηταν τόσο δύσκολη η κατάσταση ώστε ακόμη δεν μπορούσες να περάσεις από την περιοχή της Ν. Ιωνίας.

Όπως γράφει ο Βασ. Μπαρτζώκας “……Στις αρχές του Μάρτη του 1944 είχαμε την εξακριβωμένη πληροφορία ότι οι ταγματαλήτες του Ντερτιλή και του Λάμπου θα κάνουν επίθεση, μες στο Μάρτη, στους συνοικισμούς Καλογρέζας, Σαφράμπολη κτλ. της Ν. Iωνίας. Δεν ξέραμε ακριβώς τη μέρα της επίθεσης. Γι  αυτό το Α΄ Σώμα Στρατού του ΕΛΑΣ διέταξε το 3^ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ Αθήνας και τους ελασίτες των συνοικιών αυτών να είναι σε επιφυλακή. Το Τάγμα της Ν. Ιωνίας είχε τότε τη δύναμη να αντισταθεί, ν΄ αρχίσει τη μάχη και μαζί με όλο το 3^ο Σύνταγμα να δόσει ένα καλό μάθημα στους ταγματαλήτες. Η διαταγή για επιφυλακή στο 3^ο Σύνταγμα ανανεώθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού, έπειτα από τα γεγονότα της Κοκκινιάς. Πραγματικά όλο το 3^ο Σύνταγμα βρίσκονταν σε μαχητική επιφυλακή, ιδιαίτερα τα βράδια, μέχρι τις 14 Μάρτη του 1944. Στις 15 του Μάρτη σταμάτησε η επιφυλακή από ανεμελιά της διοίκησης του 3^ου Συντάγματος και με κύρια ευθύνη της 8^ης Αχτίδας, ίσως γιατί δεν πίστεψαν στην πληροφορία μας. ΄Έτσι οι κανίβαλοι γερμανοτσολιάδες του Πλυτζανόπουλου και του Λάμπου πέτυχαν τον σκοπό τους χωρίς αντίσταση”.

Και συνεχίζει ο Βασ. Μπαρτζώκας για τις μέρες μετά το Μπλόκο. “ Μα και εμείς βγάλαμε διδάγματα από την ήττα μας αυτή. Εξηγήσαμε αναλυτικά στο λαό της Αθήνας τι σημαίνει να μη δόσεις μάχη με τον εχθρό. Σε περιμένει το μαχαίρι και το βόλι. Πήραμε τα μέτρα μας, στείλαμε στη Ν. Ιωνία- Καλογρέζα τα καλύτερα στελέχη της Κ.Ο.Α., τμήματα του ΕΛΑΣ από άλλες συνοικίες, παλαίψαμε σκληρά για 2-4 μήνες, ώσπου να αλλάξουμε την κατάσταση εκεί…

Ληξιαρχικές πράξεις θανάτου των  Ευαγ. Ανδριώτη και Μιχ. Κανάκη

(Αρχείο Ιωσήφ Πολυκάρπου)

Διδάγματα και απώλειες

Οι σφαγές στην Καλογρέζα και τη Ν. Ιωνία είχαν αρνητική επίδραση ακόμα και σε καθοδηγητικά στελέχη του Κ.Κ.Ε. ΄Έτσι στη συνεδρίαση του κλιμακίου του Π.Γ. της Κ.Ε. στην Αθήνα (τις τελευταίες μέρες του Μάρτη του 1944) η Χρύσα Χατζηβασιλείου, μέλος του πολιτικού Γραφείου, συντρόφισσα με γερό μυαλό που είχε διακριθεί στην ανασυγκρότηση του ΚΚΕ το 1941 και σαν γραμματέας της Ε.Π. της Κ.Ο. Πειραιά, έχασε την ψυχραιμία της και άρχισε να φωνάζει σε ένα παραλήρημα υστερίας. «Που πας Φάνη ; Θα φας το κεφάλι σου και το κεφάλι των καλύτερων στελεχών της Κ.Ο.Α. Θα πρέπει για να σωθείτε, να εγκαταλείψεις την Αθήνα και με τα στελέχη σου να φύγετε για το βουνό…»”.

Ο αντίχτυπος του Μπλόκου στην Καλογρέζα ήταν να δεχθούν οι Εαμικές οργανώσεις στις δυτικές συνοικίες και ιδίως στην Ν. Ιωνία, ισχυρό πλήγμα που οδήγησαν στην συρρίκνωσή τους. ΄Ετσι όπως προκύπτει από την σύγκριση των οργανωτικών καταστάσεων της ΕΠΟΝ του 8^ου Τομέα, στον οποίον υπάγονταν οι βορειοδυτικές συνοικίες, η οργάνωση έχασε τα ¾ της δύναμής της, τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής. ΄Έτσι ενώ στις 31 Αυγούστου 1943 η ΕΠΟΝ αριθμούσε 3.510 μέλη σε Ν. Φιλαδέλφεια, Ν. Ιωνία, Περισσό, Σαφράμπολη, Καλογρέζα, Ν. Ηράκλειο, Ελευθερούπολη, τα περισσότερα από κάθε άλλον Τομέα στην Αθήνα,  τον Οκτώβρη του 1944, αριθμούσε μόλις 903 μέλη.

Τα γεγονότα της Καλογρέζας εξόργισαν την Κ.Ο.Α. που αντικατέστησε ολόκληρο το γραφείο της 8^ης Αχτίδας. Μάλιστα τα στελέχη που αντικαταστάθηκαν ένιωθαν έντονα την απειλή των χαφιέδων, ενώ στους τοίχους των εργοστασίων πέρασε πολύς καιρός για να γραφτούν συνθήματα.

Δεν είναι τυχαίο ότι όταν η ΕΠΟΝ επιχείρησε να επανακάμψει το καλοκαίρι του 1944 στην περιοχή, με την αποστολή στελεχών της στα εργοστάσια της Ν. Ιωνίας, είχαμε την επιτόπου δολοφονία του Επονίτη φοιτητή Παναγιώτη Σταθακόπουλου και την σύλληψη των υπολοίπων, από ομάδα της Ειδικής Ασφάλειας που ήταν μόνιμα εγκατεστημένη σε εργοστάσιο εριουργίας ⁽²⁾.  (Ως το τέλος της ημέρας πέθαναν από τα βασανιστήρια ανδρών της Ειδικής Ασφάλειας δύο ακόμη φοιτητές, μέλη της ΕΠΟΝ, ο Κων. Ρέππας και ο Δημοσθ. Χολέβας).

18 Μαρτίου.  Η εφημερίδα “ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ” κυκλοφορεί με επικεφαλίδα :

ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΣΦΑΓΕΣ ΣΤΗΝ ΚΑΛΟΓΡΕΖΑ

ΤΟ ΑΙΜΑ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΓΥΡΕΥΕΙ ΕΚΔΙΚΗΣΗ

και

ΟΙ ΟΡΔΕΣ ΤΟΥ ΛΑΜΠΟΥ ΣΦΑΖΟΥΝ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΤΕΣ

Στο βιβλίο “Κείμενα της Εθνικής Αντίστασης” τόμος Α΄ εκδόσεις “ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ”, 1981 υπάρχει η “΄Εκθεση της ΙΙ Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ προς το Α΄ Σώμα Στρατού” που περιγράφει τα γεγονότα του Μπλόκου στην Καλογρέζα:

“Την νύχτα της 15^ης προς 16^ην Μαρτίου 1944 ισχυραί δυνάμεις των εχθρών του λαού κατέλαβον επικαίρους θέσεις πέριξ των Συνοικισμών Ν. Ιωνίας – Καλογρέζας – Ελευθερούπολης – Σαφράμπολης και περί την 6^ην πρωϊνήν της 16^ης Μαρτίου ήρχισαν οι δυνάμεις αυτές να συγκλίνουν προς το κέντρον των συνοικισμών με προδεδιαγραμμένον σχέδιον δράσης. Ιδιαίτερα περικύκλωσαν και απομόνωσαν τον συνοικισμόν Καλογρέζας. ΄Ελαβαν μέρος μεγάλες δυνάμεις (2.000 περίπου) Γερμανοτσολιάδων – Ειδ. και Γεν. Ασφαλείας – Συν/τος χωροφυλακής και χαφιέδων με επικεφαλής τον Λάμπου και Σία και με ενίσχυση δυνάμεων του καταχτητή.

Η τρομοκρατική αυτή επιδρομή οργανώθηκε λεπτομερώς και ελήφθησαν όλα τα μέτρα ασφαλείας για να είναι αιφνιδιαστική και αποτελεσματική ύστερα από το σκληρό χτύπημα που πήρανε από την ηρωική αντίσταση του Λαού της Κοκκινιάς.

Σε επιφυλακή βρέθηκαν τρείς μόνο ομάδες από την δύναμη του ΕΛΑΣ, όλος δε ο λαός και οι οργανώσεις μας δεν είχαν προετοιμαστεί κατάλληλα για να αντιμετωπίσουν τέτοια αιφνιδιαστική επίθεση. Γι  αυτό και δεν κατόρθωσαν να οργανώσουν καμμιά Λαϊκή Αντίσταση. Τα ολιγάριθμα τμήματά μας που βρέθηκαν σε επιφυλακή έξω από τον κλοιό της Καλογρέζας, αιφνιδιάστηκαν και αυτά γιατί τα πρώτα αυτοκίνητα που μπήκαν στο συνοικισμό ήταν γεμάτα  με Γερμανούς στρατιώτες και ο επικεφαλής των τμημάτων μας από παρανόηση και κακή εχτίμηση έδωσε εντολή να μη γίνει αντίσταση λόγω της μικρής δύναμής του και διέταξε την υποχώρηση αφού εξασφαλίστηκε η φύλαξη του οπλισμού. ΄Ετσι ο εχθρός ανενόχλητος προέβη στο καταστρεπτικό και τρομακτικό έργο του. ΄Έκανε εκατοντάδες συλλήψεις πολιτών, ελεηλάτησε, έκαψε σπίτια, ατίμασε και το φοβερώτερο έγκλημά του ήταν το να κατακρεουργήσει 26 πολίτες (21 από την Καλογρέζα και 5 από την Σαφράμπολη)σε μια χαράδρα δεξιά της πλατείας Καλογρέζας και, που τους ξεχώρισαν από τους άλλους βάσει καταλόγου.

Απ’ αυτούς 22 ήταν μαχηταί του ΕΛΑΣ. ΄Όλη αυτή την επιχείρηση διηύθυναν Γερμανοί αξιωματικοί οι οποίοι δεν παρέλειψαν να αποθανατήσουν τα κακουργήματά τους αυτά, που είναι οι εμπνευστές με εχτελεστές τα ντόπια όργανά των, παίρνοντας κινηματογραφική ταινία”.

Δικαίωση της μνήμης

Αμέσως μετά την Κατοχή και ως τα τέλη της 10ετίας του 1970, οι οικογένειες των εκτελεσθέντων με δική τους πρωτοβουλία τελούσαν ετήσια μνημόσυνα, μέσα σε κλίμα διωγμού.

Το 1982 με ευθύνη του τότε Δημάρχου Γιάν. Δομνάκη, τοποθετήθηκε απέριττη αναθηματική στήλη της γλύπτριας Αφροδίτη Λιτή, στην οποία είναι γραμμένα τα ονόματα των παλικαριών και το επίγραμμα που αφιέρωσε ειδικά για τη θυσία της ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος:

Το 1983 το Δημοτικό Συμβούλιο της Ιωνίας,  με ομόφωνη απόφασή του καθιέρωσε την επέτειο του Μπλόκου της Καλογρέζας, ως Εθνική Τοπική Εορτή.

Από έρευνα που πραγματοποιήσαμε στα Βιβλία Πρακτικών και Αποφάσεων της Διοικούσας Επιτροπής (Δ.Ε.) του Δήμου εκείνης της περιόδου, προκύπτει ότι η Δ.Ε.  συνεδρίασε στις 20 και 29 Μαρτίου (λίγες μέρες μετά το Μπλόκο) χωρίς να γίνεται  καμία αναφορά στο γεγονός του Μπλόκου της Καλογρέζας. Τι να ειπωθεί, όταν λίγους μήνες μετά ένας από τους “πρωταγωνιστές του Μπλόκου της Καλογρέζας ο συνταγματάρχης Γεωργ. Μωραΐτης που έχει εν τω μεταξύ αποστρατευθεί, διορίζεται Δήμαρχος της πόλης”.

*προσθήκη τίτλου και μεσότιτλων από τους συντάκτες του www.xtypos.gr

*κεντρική φωτογραφία: 1978. Επέτειος Μπλόκου. Χαρ. Δρίβας, Μαρία Δαμανάκη, Γιάν. Δομνάκης, Στάθης Παναγούλης.